تبیین نظر متکلّمین و مسلک ذوق ‌المتالّهین

به قول معروف می‌گویند که انسان بایستی که با هر کسی یک طوری حرف بزند. باید به یکی بگوید که بفرمایید و به یکی بگوید که بتمرگ! بتمرگ و بفرمایید، درست صحبت کردن است، هر دو یک معنا دارند ولی انسان باید درست صحبت بکند و هر کدام را در جای خودش بیاورد.

می‌گویند که هارون الرشید خواب دید که تمام دندان‌هایش ریخته است. فردا یک معبّر را صدا کرد و گفت که آقا دیشب من خواب دیدم که تمام دندان‌هایم ریخته‌اند. گفت: بابات می‌میرد! مادرت می‌میرد! زنت می‌میرد! بچّه‌هایت می‌میرند! فلانت می‌میرد و....

گفت که بگیرید این مردک را بزنید! همین‌طور می‌گوید می‌میرد، می‌میرد! صدتا شلاّقش زدند و انداختند بیرون.

بعد گفت که یک معبّر دیگر بیاید! گفت که من دیشب یک‌هم‌چنین خوابی دیده‌ام؛ که تمام دندان‌هایم ریخته‌اند. گفت: عمر هارون به سلامت باد! از تمام فامیل، عمرشان بیشتر می‌شود! از تمام اقران، عمرشان بیشتر می‌شود!

گفت که هزار دینار به او بدهید. بعد گفت که در اینجا هر دو یک چیز را گفتند، ولی سزای حرف این یکی، کتک بود و سزای حرف این یکی، دینار بود.¹

حالا یک وقتی شما می‌گویید که خدا همۀ اشیاء است، این کفر می‌شود؛ یعنی وقتی می‌گویید که خدا همۀ اشیاء است، واقعیّت که فرق نکرده است ولی این حرف، حرف کفرآمیز است؛ یعنی خدا را حدّ زده‌اید و او را در این شیء، محدود کرده‌اید!

ولی یک وقتی می‌گویید که همۀ اشیاء جدای از خدا نیستند. نمی‌گویید که خدا هستند، بلکه می‌گویید که جدای از خدا نیستند. این قید «جدا و غیر از خدا نیستند» را حتماً باید بیاورید! «غیر و جدا» را حتماً بیاورید! ولی اگر گفتید که خدا همۀ اشیاء است، در این‌صورت مثل همان حرف اوّلی می‌شود!

توضیح جایگاه تعدّد صور در وحدت وجود

غیر از خدا نیست یعنی مندکّ در خدا است، که این همان مسئلۀ وحدت وجود است. پس عرفاء و ذوق‌المتألّهین دردشان این است! می‌گویند که درست است که اگر شما در یک بادکنک فوت بکنید، اشکال مختلفی درست می‌شود، و شما بین اینها اختلاف می‌بینید و دو چیز می‌بینید! ولی صحبت در این است که وجود باز فرق می‌کند؛ یعنی شما این مثال را نمی‌توانید برای وجود بزنید، چون وجود عبارت است از یک حقیقتی که خودش، خودش را به صُوَر مختلف در آورده است.