وحدتِ حقیقت وجود و عقیدۀ فهلویّون دربارۀ وجود

پس مسئلۀ عارف، یک مسئلۀ شهودی و رؤیت پروردگار با صرف نظر از بقیّۀ مسائل نیست، بلکه در اینجا دید و بصیرت عارف تصحیح می‌شود؛ تصحیح بصیرت به‌این‌صورت است که همان‌طوری یک عده قائل به اصالةالماهیّه هستند و بعداً به قول خودشان به‌واسطۀ کشف و شهود می‌آیند و قائل به اصالةالوجود می‌شوند و اصالةالماهیّه را کنار می‌گذارند و آن را اعتباری می‌دانند و بعد بر این اساس برهان می‌ریزند، عارف هم که تا به حال برای این اعیان خارجی وجود مستقلّی قائل بود، به‌واسطۀ کشفِ حجاب می‌بیند که فقط یک حقیقت واحد بیشتر نبوده است و آن حقیقت، حقیقت پروردگار است. و دیگر زید و عمرو و بکری را به استقلال نمی‌بیند؛ یعنی هیچ چیز دیگری غیر از پروردگار را در اینجا نمی‌بیند. پروردگار است و بس! یعنی همان «کان الله و لم یکن معه شیء» را می‌بیند.

دید عارف نسبت به پروردگار یک امر ثبوتی است نه اثباتی

و این یک امر ثبوتی است نه یک امر اثباتی؛ یعنی نه‌اینکه عارف در اینجا در مقام اثبات دچار خطا شده است، بلکه او دارد به یک امر ثبوتی و یک امر واقعی می‌رسد، او دارد به یک چیزی می‌رسد که هیچ‌وقت این حکیم به آن نرسیده است.

حکیم متکثّرات را می‌بیند و برای این متکثّرات، وجودات جداگانه و علی‌حده‌ای فرض می‌کند و بعد می‌بیند که منشأ و ریشۀ تمام این وجودات به یک وجود است. ولی عارف یک پا بالاتر می‌گذارد و می‌گوید که اصلاً در خارج قیدی وجود ندارد و هیچ چیزی غیر از خدا نیست. او می‌گوید که آنچه هست فقط خدا است و می‌آید آن وجودِ بسیط را به تمام این مقیّدات حاکم می‌کند و می‌گوید که یک وجود بیشتر نیست!

او به این میکروفون نگاه می‌کند و می‌بیند که خدا است. نه‌اینکه مانند حکیم میکروفون را ببیند، منتها وجودِ این میکروفون را مرتبط با آن وجود بالا ببیند. نه، نگاه او به خود میکروفون مساوی با نگاه به خود خدا است، غیر از این چیزی نیست!