وحدتِ حقیقت وجود و عقیدۀ فهلویّون دربارۀ وجود

بطلان نظریه تکثّر وجود به تکثّر قیود

حالا اگر ما بیاییم یک نگاهی به این قیدها بکنیم و آن امر واحد را متکثّر بکنیم، دیگر خیلی مطلبِ سخیف و باطلی می‌شود. لذا می‌گوییم که با دقّت عقلی و با یک دقّت بیشتر و رقیق‌تری در همین مسئلۀ وجود که حکماء فرموده‌اند به این مطلب می‌رسیم که این قیود، خارج از ذات خودِ این وجود نیستند. و وقتی که این قیود خارج از ذات وجود نبودند، ذات وجود، واحد می‌شود؛ پس همۀ قیود، قیود واحد می‌شوند.

و وقتی که همۀ قیود واحد شدند، مسئلۀ «وحدتِ حقیقت وجود» در اینجا پیش می‌آید؛ که یک حقیقت خارجی بیشتر نداریم، گرچه مفاهیمِ ما از این مقیّدات خارجی الی‌نهایت و غیرنهایه بسیار است، ولی حقیقتِ وجود اینها یک حقیقت واحد است.

یعنی وقتی که ما به این شیء نگاه کنیم و درون آن برویم و باز درون آن برویم [در ذات آن متمرکز شویم، و باز نگاه بکنیم و بیشتر در آن متمرکز شویم، و باز نگاه کنیم و بیشتر در آن متمرکز شویم، باز همین‌طور در آن متمرکز شویم] و این پرده‌ها را کنار بزنیم، به یک‌جا می‌رسیم که دیگر در آنجا مسئله، یک مسئلۀ واحد است و می‌بینیم که همان مسئلۀ واحد است که آمده و خودش را زیاد کرده است.

آن مسئلۀ واحد، مسئلۀ «بساطت وجود» است؛ یعنی این وجود بسیط است و این وجودِ بسیط با قیدهایی که پی‌درپی به خودش زده است، خودش را همین‌طور پی‌درپی پایین آورده است؛ یعنی همین‌طور از آن تجرد کم کرده است تا به مرحلۀ عالم طبع رسیده است. و درعین‌حال که به مرتبۀ عالمِ طبع رسیده است، تجرد خودش را حفظ کرده است؛ این می‌شود وجودِ لا بشرط.

معنای کلام امیرالمؤمنین علیه السّلام: «کانَ اللهُ و لم یَکُن مَعَه شَیءٌ و الآنَ کما کان»

پس وجود پروردگار متعال نسبت به ما، وجودِ لا بشرط است؛ اگر ما وجود را لا بشرط بدانیم. ولی اگر ما وجود این مقیّدات را به شرط لا بدانیم، یعنی به شرط عدم تعدّی یک مرتبۀ دیگر در این مرتبه و عدم دخالت حدود دیگر در این حدود ماهوی بدانیم، در این‌صورت ما جدای از پروردگار هستیم؛ به‌خاطر اینکه پروردگار داخل در محدوده نمی‌گنجد. ولی اگر ما این حدود را، حدودِ خود وجود منبسط بدانیم؛ در این‌صورت پروردگار شامل همۀ عوالِم ممکنات می‌شود.