وحدتِ حقیقت وجود و عقیدۀ فهلویّون دربارۀ وجود

سنخیّت بین وجود و قیودات وجود

تلمیذ: بالأخره آیا می‌شود که این ادّعای عرفاء را به شکل یک قضیّۀ منطقی در بیاوریم؟ یعنی ذات کثرات با وحدت جمع بشود. با این بیاناتی که قبلاً فرمودید و الآن فرمودید، آنچه فهمیدیم این است که قید و صفت هم از خودِ وجود هستند. و از طرفی ما تا الآن قید را نقصِ وجود می‌دانستیم. حالا وقتی که قید نقصِ وجود باشد و از طرفی قید می‌آید که وجود را محدود بکند، پس دیگر چگونه امکان دارد که قید از سنخِ وجود باشد؟

استاد: این حرف که بهتر شد! چون اگر شما بگویید که قید، نقصِ وجود است، آیا آن نقص یک امر زائدی است که عارض بر وجود شده است؟ نه، نقص یک امری زائد بر وجود نیست. پس هیچ چیزی غیر از وجود نیست و هرچه هست وجود است. در این‌صورت شما دنبال چه چیزی دیگر می‌گردید؟

اینکه من عرض کردم که خودِ قید از وجود است، خیلی مطلب را حل می‌کند و خیلی مطلب را نزدیک می‌کند. من این را در جایی ندیدم!

البتّه ما برای قضیّۀ وحدت وجود باز مطالب دیگری هم داریم، منتها ما الآن آن را به صورت فهرست‌وار بیان می‌کنیم و بعد مطالبی را آرام‌آرام از اسفار و فصوص و فتوحات و... می‌آوریم و خلاصه مسئلۀ وحدت وجود را به این زودی رها نمی‌کنیم. شاید یک ماه این قضیّه را همین‌طور ادامه بدهیم. ولی به‌هرصورت ما الآن یک مختصری گفتیم.

ولی در نظر داشته باشید که سؤال ما از این حکماءِ فهلویّون و آقایان درمورد این قیدی که به وجود می‌خورد و او را در یک مرتبه قرار می‌دهد، این است که این قید از کجا آمده است؟ آیا این قید غیر از این است که ذاتِ وجود خودش را مقیّد کرده است؟! این قید که از یک عالم دیگر نیامده است که به این وجود بچسبد! مثل این شیرینی نیست که شکر را از این طرف بردارید و خمیرمایه را هم از اینجا بردارید و به هم بچسبانید و با هم در فِر بگذارید، بشود شیرینی!