وحدتِ حقیقت وجود و عقیدۀ فهلویّون دربارۀ وجود

پس تعیّن او انبساط پیدا کرده و به همه‌جا رسیده است، به نحوی که هر وقت خودش را می‌بیند خدا را دیده است. نه‌اینکه در آنجا «أنا ربّکم الأعلیٰ» بگوید و خود را جدای از او فرض بکند. نه‌خیر این‌طور نیست و به این قِسم نیست.

تلمیذ: پس قبل از رسیدن به این مرتبه کسی نمی‌تواند یک‌هم‌چنین چیزی را داشته باشد؟

استاد: بله، اگر به آن حدّ نرسد دیگر مسئله، مسئلۀ نفسانیّاتش است؛ یعنی آمده است و خودش را دیده است، و به اصطلاح طلوعات نفسش است. که در این‌صورت خدا را از خودش جدا می‌بیند و دوتا می‌بیند، که این کفر و شرک است.

بله، اگر در یک مقامی باشد که جز خود هیچ چیز نبیند، آن وقت او در اینجا درست دیده است! ولی اینکه خودش را ببیند و خدا را هم ببیند و برای خودش در مقابل خدا یک سعه ببیند، این خطر است! یعنی تو در مقابل خدا دیگر نباید خودت را ببینی! یا اینکه برای خودت سعه ببینی!

ولی اگر آمدی خود را دیدی و غیر از خودت هیچ ندیدی، این همان معنای جذب و فناء و تجرد است و معنای فناء همین است! اصلاً در فناء دوئیّت معنا ندارد و در فناء دوئیّت نیست. اگر دوئیّت باشد فنا نیست، و اگر فناء باشد دوئیّت نیست؛ این دو در مقابل همدیگر هستند و مانند آب و آتش هستند که به‌هیچ‌وجه با هم جمع نمی‌شوند.

معنای فناء در داستان بایزید رضوان الله علیه

لذا بایزید ـ رضوان الله علیه ـ هم به شاگردانش گفت ـ در وقتی که به ایشان گفتند که گاهی اوقات از شما در حالاتتان «أنا الله الّذی لا إله إلّا أنا» می‌شنویم، «لا إله إلّا هو» می‌شنویم ـ اگر این دفعه این حرف‌ها را از من شنیدید، من را بکشید. بعد دیدند که شمشیرها کارگر نشد! بایزید گفت:

شمشیر که او را نمی کشد. من وقتی این حرف را می‌زنم که نه خود را می‌بینم و نه چیز دیگری می‌بینم! این که من دارم «اَنا» می‌گویم، یعنی او دارد «اَنا» می‌گوید؛ یعنی فرقی با همدیگر ندارند. نه‌اینکه دو چیز هستیم که با هم فرق نداریم، بلکه خلاصه یعنی یک زبان است که دارد این حرف را می‌زند.¹