وحدتِ حقیقت وجود و عقیدۀ فهلویّون دربارۀ وجود

مثال آینه برای فهمیدن دید عارف نسبت به پروردگار

شما وقتی که در آینه نگاه می‌کنید، آیا اول در آینه نگاه می‌کنید و می‌گویید که این شخص که الآن در آینه ایستاده است؛ عمامه‌اش سفید است، رنگ موی او سیاه است، چشم‌هایش این‌طوری است، لب و دهانش این‌طوری است، بقیّه جاهایش هم این‌طوری است، و بعد می‌گویید که اگر من بخواهم این شخص را به کسی منطبق بکنم، به آقای فلانی منطبق می‌کنم؟ آیا شما این‌طوری در آینه نگاه می‌کنید؟

یا وقتی به آینه نگاه می‌کنید می‌گویید که این خودش است. دیگر این حساب و کتاب‌ها را که نمی‌آورید! دیگر امثال این جدولِ ضرب‌ها را که دیگر نمی‌آورید انجام بدهید! نمی‌گویید که این عمامه حکایت از یک پارچه سفیدی می‌کند که یک وقتی به سر من بوده است، پس این حتماً عمامۀ من است، این حرف‌ها نیست! نمی‌گویید که این مو حکایت از یک واقعیّتی می‌کند که یک وقتی آن واقعیّت به پوست من چسبیده بود، پس این موی من است. و همین‌طور بیایید تا پایین.

ولی صحبت در این است که شما هیچ‌وقت نمی‌آیید این شبحی را که در آینه می‌بینید جدای از خود فرض کنید و بعد بر خود منطبق بکنید، بلکه در اولین وهله خود را می‌بینید و می‌گویید که این فلانی است، آن یکی هم فلانی است. پس در اولین وهله خود را در آینه می‌بینید.

تفاوت بین عارف و حکیم در مسئلۀ وحدت وجود

تفاوت بین عارف و حکیم در مسئلۀ وحدت وجود این مسئله است که عارف وقتی که به اشیاء نگاه می‌کند، در همان نگاه اول خدا را می‌بیند. نه‌اینکه بگوید که این یک وجودی دارد و یک ماهیّتی دارد؛ بعد بگوید که ماهیّتش اعتباری است، پس فقط وجودش می‌ماند. بعد بگوید که آن وجود، مقیّد است و آن وجودِ مقیّد مرتبطِ به یک وجودِ مافوق است، آن وجودِ مافوق هم مرتبط به یک مافوق دیگر است تا به مبدإ أعلیٰ برسد؛ پس این وجود، فانی در وجودِ مبدإ اعلی است!