بررسی دلیل پنجم بر زیادی وجود بر ماهیت

منتها فرض این است که آنها ماهیّت را اصل قرار می‌دهند و ما وجود را اصل قرار می‌دهیم، ولی در هر دو صورت مطلب از نظر انتهاء و تسلسل فرقی ندارد. بالأخره اگر وجود ـ چه بنا بر اصالةالماهیّة و چه بنا بر اصالةالوجود ـ جنس قرار بگیرد، یک فصلی می‌خواهد و فصلِ آن باید موجود باشد، حالاکه شما می‌گویید: «فصلِ موجود»، پس وجود جنس برای آن فصل می‌شود و فصل این وجود هم باید موجود باشد و هَلُمَّ جرًّا. پس مسئله در هر دو صورت فرقی نمی‌کند.

لذا به نظر من اینکه ایشان در اینجا بین اصالةالوجود و اصالةالماهیّة فرق گذاشته‌اند، صحیح نیست و مسئله یکی است؛ یعنی اختلاف مبنایی است ولی بنا در هر دو یکی است.

تسلسل بنا بر ترکیب انضمامی

گرچه در بسائط نتوانیم تسلسل را اثبات کنیم، ولی وقتی که در مرکّبات آن را اثبات کنیم مسئله روشن می‌شود. مضافاً بر اینکه مسلک مرحوم حاجی در مرکّبات خارجیّه ترکیب انضمامی است؛ یعنی باید دو شیء در خارج وجود داشته باشند و بعد به همدیگر ملصق و ترکیب شوند و این غیر از مسلک مرحوم صدرالمتألّهین است که ترکیب را اتّحادی می‌داند؛ و مسلک صحیح هم همان است.¹

ولی وقتی که ترکیب انضمامی ‌شد، کار بدتر و [اشکال واضح‌تر] می‌شود؛ چون مسلّم است که در مرکّبات خارجیّه، هر دو شیء باید وجود داشته باشند و اگر یکی از آن دوتا جنس باشد و دیگری فصل باشد، آن‌وقت دیگر کار خیلی خراب می‌شود و [اشکال خیلی روشن‌تر می‌شود]؛ زیرا فصلِ دیگر آن هم باید وجود داشته باشد. یعنی وجود، جزءِ برای جزءِ خودش واقع می‌شود و در این‌صورت همین مسئلۀ تسلسل پیش می‌آید. این هم دلیل پنجم مرحوم حاجی که تمام شد.

بررسی عدم عینیّت مفهوم وجود با ماهیّت

مرحوم حاجی در اینجا نتیجه‌گیری می‌کنند و مطلبی را اضافۀ بر این قضیّه بیان کرده و(یعنی همین مطلبی که صحبتش شده بود منتها حالا در اینجا ایشان آمده و مطلبی یک قدری اضافه بر مسئله هست) ایشان توضیحی آمده داده.