بررسی دلیل پنجم بر زیادی وجود بر ماهیت

بنابراین شما نمی‌توانید بگویید که تسلسل در مادّه و صورت خارجی محال است اما همین تسلسل در اجزاء عقلیّه محال نیست! اگر ما در ذهنمان یک ماهیّتی داشته باشیم که این ماهیّت، جنس و فصلی داشته باشد و خودِ آن فصل هم یک جنسی داشته باشد و فصلِ آن جنس هم یک جنسی داشته باشد و همین‌طور تا آخر ادامه پیدا کند؛ این هم محال است و بالأخره تسلسل پیدا می‌شود و تسلسل باعث می‌شود که ما به آن ماهیّت معرفت پیدا نکنیم، درحالتی‌که این افراد می‌گویند که ما به ذاتیّات و اجزاء هر ماهیّتی معرفت داریم. این بنا بر نظر قائلین به اصالةالماهیّة.

تسلسل بنا بر اصالةالوجود

اما بنا بر قول به اصالةالوجود، مطلب از دو تا خالی نیست:

یا اینکه ما در مورد بسائط خارجیّه که ماهیّت ندارند بحث می‌کنیم، که در این‌صورت تسلسل لازم نمی‌آید؛ چون ماهیّت، ماهیّت بسیطه است. من‌باب‌مثال اگر ما در کیف، کمّ و امثال‌ذلک صحبت کنیم، همۀ اینها اجناس عالیه هستند که دارای ماهیّت نیستند.

بله، اجزاء عقلیّه ـ به قول بعضی‌ها ـ ماهیّت دارند، مثلاً شما سیاهی را در عقلتان به هزار نوع سیاهی تجزیه می‌کنید: از مرتبۀ کم‌رنگ گرفته تا مرتبۀ پررنگ. اما آن چیزی که در خارج هست بسیط است، یعنی هر مرتبۀ آن بسیط است؛ مرتبۀ کمِ آن بسیط است و مرتبۀ شدید آن هم بسیط است؛ نه‌اینکه آن چیزی که در خارج است مثلاً از سواد و بیاض ترکیب شده باشد یا از سواد و خضرویّت و امثال‌ذلک ترکیب شده باشد.

یا مثلاً کمّ از بسائط است و در آن ترکیبی نیست؛ به این معنا که من‌باب‌مثال خط، مرکّب از نقطه نیست؛ چون نقطه خودش حدّ و جرم و ابعاد ندارد. کمّ، سطح و نقطه جزءِ بسائط خارجی هستند و در آن جا تسلسل نیست.

البتّه در آنجا که تسلسل نیست این بحث نمی‌آید، اما بالأخره این بحث در مرکّبات خارجی که می‌آید؛ یعنی بنا بر اصالةالوجود، بحث در آنجا هم می‌آید. یعنی همین بحث تسلسل ـ که گفتیم در عقل محال است ـ، بنا بر اصالةالوجود هم محال است؛ چون بالأخره مابإزاء خارجی آن جزء عقلی عبارت از همان مادّه و صورت خارجی است. حالا اگر قرار باشد ما آن مادّه را وجود قرار بدهیم، عین همان چیزی که در اصالةالماهیّة گفتیم، همان را در اصالةالوجود می‌گوییم.