دلیل چهارم مرحوم حاجی در زیادی وجود بر ماهیّت

پس ما هیچ چیزی از خارج به این اضافه نکردیم و درعین‌حال می‌بینیم که تفاوت می‌کنند. اگر حضرت عیسی [علی‌نبیّناوآله‌وعلیه‌السّلام] هم پیدا بشود و به اینها روح بدمد، خواهید دید که این صدای گوسفند(بع‌بع) می‌کند، آن یکی صدای گاو(مع‌مع) می‌مند، آن یکی صدای شتر در می‌آورد و این صدای گاو می‌کند. یعنی همین‌که این روح به او دمیده بشود، آن را به این شکل و این یکی را هم به این صورت در می‌آورد.

حالا از یک طرف ما همۀ این ماهیّات را می‌بینیم، و از طرفی در این شکل و شمائلی که می‌بینیم هم اختلاف نیست؛ این ماهی است و با این اندازه، و آن یکی گوسفند است با آن اندازه. این ماهی پا ندارد ولی آن گوسفند پا و دم و سُم دارد.

ولی صحبت در این است که درعین‌حال که این قید، این را دارد و آن قید، این را ندارد ولی از نظر هویّت خارجی یکی هستند.

بله، در اختلاف شکّی نیست که این با آن مختلف است و این اختلاف باعث تفاوت اسامی آنها شده است؛ اسم این را غنم می‌گذاریم و اسم آن را بقر می‌گذاریم، ولی تمام اینها از نظر هویّت خارجی یک واحد هستند.

به خلاف متکلّمین که قائل به تشکیک در وجود هستند و در مرحلۀ تشکیک، هر وجودی را مستقلّ از دیگری می‌پندارند. ولی آقایانی که قائل به تشخّص وجود هستند، به این مسئلۀ ما خیلی نزدیک هستند؛ یعنی در خارج یک تشخّص بیشتر وجود ندارد.

کیفیت لحاظ جسمیّت نسبت به پروردگار

تلمیذ: ما این حرف ـ که وحدت موجود است ـ را نمی‌توانیم بگوییم؛ چون وجودِ موجودات به صورت جسمیّت است درحالی‌که جسمیّت در باری تعالیٰ نفی شده است!

استاد: این مسئله یک مسئلۀ بدیهی و واضح است و آن این است که آن وجود بسیط که خود را به همۀ انواع در آورده است، گاهی به صورت جسم درمی‌آید و گاهی به صورت غیر جسم درمی‌آید، گاهی مجرّد است و گاهی مادّی است. تفاوت فقط در لحاظ و عدم لحاظ است: