دلیل اول تا سوم مرحوم حاجی برای زیادی وجود بر ماهیّت

این تخلیه‌ای را که شما انجام می‌دهید و ماهیّت را جدای از وجود تصوّر می‌کنید این هم فعلی از افعال نفس است. واقعاً هم همین‌طور است و اگر نتوانید ماهیت را جداگانه تصوّر کنید، اصلاً تابه‌حال نمی‌توانستید که این همه مباحثِ وجود را تعقّل کنید. اینکه می‌گویید که اصلِ عالم و هستی وجود است و ماهیّت یک امر اعتباری است؛ به‌خاطر این است که وجود را از ماهیّت جدا کردید.

و الاّ اگر نتوانید وجود را از ماهیّت جدا کنید، امکان ندارد که بتوانید برای وجود، حسابِ جدا و برای ماهیّت هم حسابِ جدایی تصوّر کنید، درحالی‌که هر بچه‌ای برای هر کدام از وجود و ماهیّت، حساب جدایی باز می‌کند. تمام این تخلیه و تجریدها یک نحوۀ وجود دادنی است به آنچه را که شما دارید آن را تخلیه می‌کنید. یعنی در همین حالی که شما این ماهیّت را از وجود جدا می‌کنید، در همان حال دارید با وجود، این کار و این قضیّه را انجام می‌دهید.

مثالی برای برگشت تخلیه به تحلیه

در دعای سیّدالشهدا علیه السّلام دارد که:

‌«کيْفَ يُسْتَدَلُّ عَلَيْكَ بِمَا هُوَ فِى وُجُودِهِ مُفْتَقِرٌ إِلَيْكَ؟ أَ يَكُونُ لِغَيرِكَ مِنَ الظُّهُورِ مَا لَيْسَ لَكَ حَتَّى يَكُونَ هُوَ الْمُظْهِرَ لَكَ؟»؛¹ یعنی همین‌که دارید با فکرتان برای اثبات صانع دلیل می‌آورید، همین‌که الآن با این مغز و عقل و مشاهدات خودتان دارید برای اثبات باری‌تعالیٰ دلیل می‌آورید، تمام اینها عنایتی از طرف اوست و در حقیقت اوست که دارد این کار را انجام می‌دهد.

درست مثل یک کارخانۀ برق که شما یک سیمی از این کارخانۀ برق به اینجا کشیده‌اید و یک ژنراتوری را در اینجا گذاشته‌اید که این ژنراتور بوسیلۀ آن سیمِ کارخانۀ برق، به‌حرکت درمی‌آید و بعد خود این ژنراتور هم برق تولید می‌کند. حالا آیا این ژنراتور می‌تواند بگوید که من الآن دارم می‌گردم و برق تولید می‌کنم؟!

این برق او از کجا به وجود آمده است؟ برق او از آن سیمی است که از آن کارخانه در این ژنراتور می‌آید و اگر شما آن سیم را قطع کنید، دیگر این ژنراتور نمی‌تواند برق تولید کند. پس تولیدِ برق کردنِ این دستگاه هم به‌واسطۀ اتّصالی است که با آن منبع دارد و اگر آن اتّصال قطع شود دیگر این دستگاه هم عاطِل و باطل می‌ماند.