دلیل اول تا سوم مرحوم حاجی برای زیادی وجود بر ماهیّت

به هر مقدار که نفس شما وجود دارد و بعداً هم وجود خواهد داشت، آنچه را که با آن نفس در وجودات ذهنی عینیّت پیدا کرده است تمام آنها در این نفس منطوی هستند و شما دوباره بر می‌گردید و آنها را استحضار می‌کنید و همین‌طور آن صورت دیگر را هم استحضار می‌کنید و هلمّ جرّا.

ذهنی بودن انفکاک وجود از ماهیّت

بنابراین بحث زیادی وجود بر ماهیّت، یک بحث ذهنی است یعنی ذهن است که می‌گوید که در ذهن نه در خارج، وجود زائد بر ماهیّت است؛ و الاّ ـ به قول مرحوم حاجی ـ کسی نیامده است بگوید که ما در خارج دو چیز داریم: یکی به عنوان ماهیّت و دیگری به عنوان وجود، و این وجود می‌آید و زائد بر آن ماهیّت می‌شود! درست مانند شکر و آب؛ که شکر در یک طرف است و آب هم در طرف دیگر است و شما این شکر را در این آب می‌ریزید و این آب شیرین می‌شود.

مسئله در اینجا این‌طور نیست؛ بلکه تمام اینها حکایت از این می‌کند که وجود، عبارت از یک مفهومی است که این مفهوم در ذهن ـ نه در خارج ـ، زائد بر ماهیّت است.

تحقق تحلیه و تخلیۀ ماهیّت از وجود در نفس

ولی اینکه می‌گوییم در ذهن، زائد بر این ماهیّت است یعنی در تأمّلِ ذهن، زائد بر ماهیّت است اما در حاقِّ ذهن باز همان ماهیّتی را که ما از وجود تخلیه و تجرید می‌کنیم، همین کار تخلیه مگر یک فعلی از افعال نفس نیست؟ تا وجود تحقّق نداشته باشد که این فعل از افعال نفس انجام نمی‌گیرد؛ فرق نمی‌کند که شما از یک چاه خاک یا آب در بیاورید که در این‌صورت یک وجودی در اینجا دارد تحقّق پیدا می‌کند و چه در یک چاهی آب بریزید، در این‌صورت هم باز یک وجودی در اینجا تحقّق پیدا می‌کند. فرق نمی‌کند که شما از یک حوضی آب بیرون بکشید یا در آن آب بریزید، از یک زمین خاک دربیاورید یا در آن خاک بریزید؛ بالأخره هر دو کار، دو فعل از افعال آدمی و انسان هستند و فرقی نمی‌کند.