دلیل پنجم و ششم اشتراک معنوی وجود

بسم الله الرحمن الرّحیم

اشتراک معنوی وجود لازمۀ معرفت پروردگار

مطلب پنجم برای اشتراک معنوی وجود ـ که عرض کردیم که مکمّل مطلب و دلیل چهارم است ـ این است که اگر قرار بر این باشد که اشتراک معنوی وجود را نپذیریم؛ بنابراین تصویر ما از افعال‌الله و صفات‌الله و اسماءالله چگونه می‌شود؟

چون بدیهی است که معلول نمی‌تواند به حاقِّ ذات علّت و به خصوصیّات صفات علّت پی ببرد، و ضعف سعۀ وجودی معلول اقتضاء نمی‌کند که احاطۀ بر ذات علّت پیدا بکند. و علم، ملزوم اتّحاد عالِم با معلول در رتبۀ معلوم است؛ و با ضعف معلول به مقام علّت هیچ‌گاه این اتّحاد پیدا نمی‌شود، مگر اینکه عالِم که معلول است، مندکّ و فانی در ذات علّت بشود.

با توجه به این مقدّمات ـ که از هر کدام از اینها به نحو مجمل صحبت شد و بحث مفصّل هر کدام از آنها در موطِن خودش است ـ می‌دانیم که پروردگار متعال دارای یک اسماء و اوصاف و صفاتی است که ما این اسماء و اوصاف را ادراک می‌کنیم، و به اجمال هم می‌دانیم که مرتبۀ این اسماء و صفات الهی مرتبۀ بالاتری است از آنچه که ما  أدراک می‌کنیم.

و خصوصیّتی که در اینجا هست که آن خصوصیّت بین اتّصاف ما به آن اسماء و صفات و بین اتّصاف مبدأ أولیٰ به آن اسماء و صفات امتیاز می‌دهد، آن اشتداد و قوّتی است که در آن مرتبه هست و در این مرتبه نیست.

نقد کلام متکلّمین درباره معرفت پروردگار

و این اشتداد و قوّت و قدرت باعث نمی‌شود که این اسماء و صفات از مرحلۀ اشتراک معنوی پا بیرون بگذارند و به اشتراک لفظی در بیایند؛ چون متکلّمین می‌گویند که به‌طورکلی آنچه را که ما ادراک می‌کنیم با آنچه که در مقام ذات پروردگار راه دارد تفاوت ماهوی و ذاتی دارد و اختلاف در اینجا اختلاف ذاتی است؛ یعنی علمی که ما آن علم را ادراک می‌کنیم و به پروردگار نسبت می‌دهیم، در ما به یک نحوه است و آن علم در پروردگار به نحوۀ دیگری است. و این افراد الآن هم هستند و خیلی از آقایانی که منکر و مخالف فلسفه هستند، الآن هم همین‌طور می‌گویند.