دلیل سوم و چهارم اشتراک معنوی وجود

چنانچه فرض کنید وقتی که من الآن چشمم را بسته‌ام و در ذهن خودم این‌طور خیال می‌کنم یک چیزی در مقابل من هست ولی نمی‌دانم که میکروفن با پایه‌اش در مقابل من است یا پارچ آب در مقابل من است؟ از اول دو وضع در ذهن من می‌آید نه یک وضع. یعنی از اول ذهن من می‌گوید که اگر میکروفن با پایه‌اش باشد باید این‌طور باشد و اگر پارچ آب باشد باید این‌طور باشد؛ مثلاً می‌گوید که اگر میکروفن باشد باید این رنگ را داشته باشد و....

یعنی ذهن من به یکی از این دوتا نمی‌رود بلکه به امر مبهم می‌رود، یعنی به یکی از این دو به صورت مبهم می‌رود. یعنی رنگ این، وضع این، تحیّز این به صورت جدا در ذهنم می‌آید و رنگ و وضع و تحیّز و زمان و خصوصیّات آن هم جدا در ذهنم می‌آید. یعنی نه تنها جنس این یکی جدای از دیگری در ذهن می‌آید بلکه عوارض مشخّصه‌اش هم جدای از دیگری در ذهن می‌آید. هر کدام جدای از دیگری است.

حالا من یک‌دفعه چشمم را باز می‌کنم و می‌بینم که در مقابل من میکروفن است. تا میکروفن را می‌بینم یک‌دفعه تمام آن عوارض کنار می‌رود نه‌اینکه باز هم سر جایشان باقی هستند. دیگر نه استوانه‌ای در ذهنم می‌ماند، نه رنگ سفید در ذهنم می‌ماند، نه آن تحیّز در ذهنم می‌ماند. دیگر هیچی نیست و همۀ آنها کنار می‌روند.

تبیین دلیل سوم مرحوم حاجی با ذکر مثال

من‌باب‌مثال وقتی که یک چیزی از دور می‌آید و شما نمی‌دانید که چه چیزی است و خیال می‌کنید که آدم است. بعد وقتی که جلو می‌آید یک‌دفعه می‌بینید که گوسفند است. با دیدن گوسفند تمام آن عوارض مشخّصۀ انسان کنار می‌روند؛ مثلاً استقامت انسان کنار می‌رود چون انسان مستقیم‌القامة است و گوسفند نیست، تکلّم که از خصوصیّات انسان است از بین می‌رود، آن انسانیّت و ماهیّتی که از انسان در ذهن بوده است از بین می‌رود. پس آن ماهیّت کنار می‌رود و دیگر سر جایش نمی‌ایستد.