دلیل سوم و چهارم اشتراک معنوی وجود

حالا اگر در ذهن خودتان نگاه بکنید مسئله را این‌طور می‌یابید که وقتی می‌گویید که این کیسۀ برنج است و بعد می‌گویید که این کیسۀ گندم است، چیزی در ذهن شما تغییر پیدا نکرده است و فقط یک کیفیتی عوض شده و یک خصوصیّاتی جابجا شده است.

اما این‌طور نیست که اگر در وهلۀ اول یقین داشته‌اید بر اینکه برنج است و بعد متوجّه اشتباه خودتان شدید و دیدید که گندم است، به‌طورکلّی اصل وجود و سنگینی آن کیسه هم از ذهنتان بیرون برود و دوباره یک صورت دیگری در ذهن شما نقش ببندد که آن صورت عبارت است از یک وزن مجدّد، یک حقیقت مجدّد، یک وجود مجدّد، یک حجم مجدّد، یک خصوصیّات مکانی و زمانی مجدّد و یک ماهیّت مجدّد؛ مسئله این‌طور نیست.

در اینجا وزن سرجایش است، خصوصیّات مکانی و زمانی سرجایشان هستند، خود وجود سرجایش است؛ و فقط ماهیّت تغییر پیدا کرده است و عوض شده است و من‌باب‌مثال آن برنج تبدیل به گندم شده است.

یا اینکه من‌باب‌مثال یک چیزی در اینجا هست که شما خیال می‌کنید که مکعب است ولی بعد می‌بینید که مکعب نیست و کره است. الآن اصل وجود آن شیء در خارج، به‌واسطۀ تغییرِ تصویر ذهنی شما از مکعبیّت به کرویّت که عوض نمی‌شود.

همان‌طور که کره بودن و مکعب بودن از عوارض جسم هستند و به‌واسطۀ تغییر یک عرض ـ که به عنوان کمّ جایش را تغییر داده است ـ خود آن متکمّم عوض نشده است و به‌حال خودش باقی است؛ در اینجا هم که ماهیّتِ یک شیء به ماهیّت دیگر تغییر پیدا کرده است، می‌بینیم که وجود بر همان اصل خودش محفوظ است.

بنابراین از اینجا روشن می‌شود که مفهوم وجود یک حقیقت واحد است. اگر مفهوم وجود با فرق و اختلاف در ماهیّت فرق می‌کرد، می‌بایستی به‌طورکلی نه تنها آن ماهیّت از ذهن بیرون برود بلکه باید وجودش و همه عوارض مشخّصۀ از وجودش از زمان و مکان و انتساب و وضع و... هم از بین برود، درحالی‌که ما چنین چیزی را در خودمان نمی‌بینیم. لذا مرحوم حاجی دلیل سوم را این‌طور قرار می‌دهند.