دلیل سوم و چهارم اشتراک معنوی وجود

استاد: ببینید اصلاً بحثمان در مورد ماهیّت نیست و اینکه ما یک وجود بیشتر نداریم در اصلِ وجود درست است و این بحثی است که در وحدت حقّۀ حقیقیّۀ وجود است که در آن بحث می‌گوئیم که اصلاً یک حقیقت در خارج بیشتر نیست؛ چه وجود باری، چه وجود غیر باری؛ وجود فقط اختصاص به باری دارد.

ولی صحبت در این است که وقتی ما در مقام تعیّن آمدیم؛ بالأخره برای خدا حدّ گذاشته‌ایم و برای غیر خدا هم حدّ گذاشته‌ایم و گفته‌ایم: وجود واجب، وجود ممکنات. حالا صحبت در این است که آیا وجود واجب و وجود ممکن از نظر مفهوم یکی هستند یا فرق می‌کنند؟

یا شما مثل بعضی از صوفیّه می‌گویید که آن چیزی که در خارج است اصلاً حقیقتی ندارد؛¹ که در این‌صورت یک حساب و کتاب دیگری دارد. اگر هیچ‌چیزی در خارج نیست پس چرا تو داری حرف می‌زنی؟! هیچ نباید بگویید!

ولی یک‌وقت می‌گویید که نه، ما اشیاء را در خارج می‌بینیم، تعیّن ممکنات را در خارج لمس می‌کنیم، از طرفی هم یک حقیقتی مافوق اینها را احساس می‌کنیم که آن حقیقت باری است. حالاکه یک شیئی را در خارج می‌بینیم و یک خدایی را هم این طرف می‌بینیم، می‌خواهیم ببینیم که این وجود با آن وجودِ دیگر چه فرقی می‌کند؟ هیچ فرقی نمی‌کنند. وجود در هر دو یکی است، منتها در او شدید است و در این ضعیف است، در او قوی است و در این ضعیف است، در او اولیّت است و در این اُخرویّت است.

تبیین ثبات اصل وجود در خداوند متعال

تلمیذ: اینکه شما فرمودید که در ماهیّت تغییر پیدا می‌شود ولی وجود سرجایش باقی است را ما در مورد حقّ نمی‌توانیم بگوییم؛ چون اوّلاً خدا ماهیّت ندارد و بر فرض که ماهیّت داشته باشد هم ما می‌گوییم که او ماهیّت منحصر به فرد دارد و همه چیز در خدا به یکی برمی‌گردد.

استاد: آیا خدا خصوصیّات ندارد؟! صفات ندارد؟! عوارض ندارد؟! آیا ما انتزاعیّاتی را از ذات خدا انتزاع نمی‌کنیم و نمی‌گوییم که واجب است یا ممکن؟!