تنافی اصالة الماهیة با آیتیّت آیات الهی

اشتراک لفظی وجود و نقد آن

مسئلۀ اشتراک در حقیقت و مفهوم وجود از این قضیّه ناشی می‌شود که چون متکلّمین و عموم مردم بین وجود پروردگار و وجود غیر پروردگار از نقطه نظر حقیقت نتوانسته‌اند واقعیّت آن را بیابند، لذا برای پروردگار یک وجود وسیع و بزرگ و کبیری درست کرده‌اند و آن را در عالم هُورقلیا یا هَوَرقلیا یا هِوَرقلیا انداخته‌اند¹ و بقیّۀ مخلوقات را هم از نقطه‌نظر حقیقت وجود در یک عالم دیگر انداخته‌اند و بین این دو پرده انداخته‌اند و نتوانسته‌اند یک مفهوم را که بر مخلوق حمل می‌کنند بر پروردگار هم همان را حمل کنند.

روی این حساب قائل شده‌اند بر اینکه مسئلۀ وجود، اشتراک لفظی است نه اشتراک معنوی. همچون مسئلۀ علم، اراده، قدرت و سایر صفاتی که ما در مخلوقات ملاحظه می‌کنیم که اصلاً آن صفت در پروردگار یک معنای دیگری دارد. چرا معنای دیگری دارد؟ چون سنخۀ وجود پروردگار غیر از سنخۀ ما است. پس اوصافی که در مخلوق است نباید در پروردگار باشند.

تعطیل، لازمۀ اشتراک لفظی وجود

از آنها سؤال می‌کنیم: آیا همان‌طور که ما علم داریم، خدا هم علم دارد؟ می‌گویند: بله! آنها هم نمی‌گویند که خدا جهل دارد، ولی می‌گویند که ما نمی‌دانیم علم او چگونه است. از آنها سؤال می‌کنیم: آیا همان‌طور که ما قدرت داریم، پروردگار هم قدرت دارد؟ می‌گویند: بله، ولی ما نمی‌دانیم که قدرت او نمی‌دانیم [چگونه است!] و هَلُمَّ جَرّاً.

پس بنابراین بنا بر اعتقاد مرحوم حاجی این آقایان که قائل به اشتراک لفظی شده‌اند، دربارۀ پروردگار قائل به تعطیل هستند؛ یعنی به‌طورکلّی ذهن ما هیچ‌گونه راهی به اوصاف پروردگار ندارد و خصوصیّات را در آنجا نمی‌شناسد و یک معنای مبهم از پروردگار را تصویر کرده است. این مسئله مربوط می‌شود به اشتراک لفظی در وجود.

معنای اشتراک لفظی و معنوی وجود

همین قضیّه را در وجود هم آورده‌اند یعنی همان‌طوری‌که در صفات این مسئله را مطرح کرده‌اند، در وجود هم این مسئله را مطرح کرده‌اند و گفته‌اند که وجود در ما یک معنا دارد و همان وجود در پروردگار، به معنای دیگری است. نه‌اینکه حقیقت آن یک قسم است و آن حقیقت او یک قسم دیگر است، بلکه اصلاً خود مفهوم وجود ـ که آن را می‌فهمیم ـ یک معنایی است که در ما به یک سنخیّتی است و در پروردگار به یک سنخیّت دیگری است.