تنافی اصالة الماهیة با آیتیّت آیات الهی

و اگر اشتراکی بین آن وجوه و ذی‌الوجوه وجود نداشته باشد دیگر معنا ندارد که وجه بیاید و آن ذوالوجه را ارائه بدهد. ماهیّات ـ که متخالفات بالذّات هستند ـ سنخیّتی نسبت به هم ندارند تا یکی از آنها بخواهد حکایت از دیگری بکند؛ ماهیّت حجر نمی‌تواند حکایت از شجر بکند، اگر ماهیّت حجر بخواهد حکایت از أرض کند باید سنخیّتی بین أرض و حجر باشد؛ یعنی أرض باید ریشۀ حجر باشد. به‌عبارت‌دیگر باید آن ذرّاتی که حجر را تشکیل می‌دهند همان ذرّاتی باشند که أرض را تشکیل می‌دهند، منتها آن ذرّات در اثر به‌هم پیوستگی و تراکم به صورتی درمی‌آیند که یک تعیّن ممتازی از بقیّۀ تعیّنات به خود می‌گیرند و یک هویّت مختصّ به خودی از سایر هویّات خارجیّه به خود می‌گیرند و روی این اساس از خاک و تراب متمایز می‌شوند. اما اگر همین ذرّات را باز کنید همان خاک و تراب است و فرقی نمی‌کنند. لذا سنگ می‌تواند حکایت از أرضیّت و کرۀ خاکی کند، اما معنا ندارد که سنگ بخواهد حکایت از شجر کند، امکان ندارد که این‌طور حکایتی کند. امکان ندارد که شجر حکایت از حجر کند چون سنخیّتی وجود ندارد.

اشکال در رابطه علت و معلول بنا بر قول به اصالت ماهیت

پس جهت آیتیّت و حکایی در این قضیّه با توجه به اصالةالماهیه دیگر منتفی می‌شود، چون پروردگار متعال از دو حال خارج نیست:

در پروردگار متعال قائل به اصالة وجود هستیم و ماهیّت را در او اعتباری می‌دانیم یعنی برای او ماهیّتی لحاظ نمی‌کنیم ـ که خیلی از قائلین به اصالةالماهیه هم قائل به این مسئله هستند ـ در این‌صورت وقتی که اصل و حقیقت و هویّت پروردگار وجود باشد و ماهیّتی در کار نباشد، چگونه ماهیّت که با وجود از دو سنخه است می‌تواند حکایت از وجود بکند؟!

آیا ماهیّت هیچ‌گاه شما را به وجود دلالت کرده است؟ آیا هیچ‌گاه تصوّر ذهنی شما از یک چیستی و ماهیّتی شما را دلالت بر وجود او در خارج می‌کند؟ ابداً! اگر شما هزار ماهیّت از ماهیّات را هم در ذهن بیاورید، هیچ‌کدام از آنها دلالت بر وجود خارجی نمی‌کند؛ چه آن ماهیّاتی که در خارج تحقّق داشته باشند و چه ماهیّات فرضی و خیالی انیاب و اغوال باشند. هیچ‌کدام حکایت از وجود خارجی نمی‌کنند.