تنافی اصالة الماهیة با آیتیّت آیات الهی

بحث راجع به اصالةالوجود بود که بنا بر مسلک اصالةالماهیه توالی فاسدهایی پیش می‌آید؛ توحید ذاتی از بین می‌رود، توحید صفاتی و افعالی هم از بین می‌روند.

معنای آیتیّت در آیۀ ﴿فَأَيۡنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجۡهُ ٱللَهِ﴾

مطلب دیگری که ایشان در اینجا مطرح می‌کنند این است که آیتیّت همۀ آیات الهی که نشان دهندۀ آن وجود واحد بسیط و صادر اول و مبدأ اول هستند، از بین می‌رود. به جهت اینکه یک وقتی صحبت در این است که ما از یک مسئله‌ای پی به مسئلۀ دیگر ببریم یعنی منظور از

این است؟! که در این‌صورت اصلاً معنا ندارد که جهت و حیثیّت آیتیّت در او لحاظ شده باشد. من وقتی که در اینجا نشسته‌ام و صحبت می‌کنم دلیل بر این است که یک عدّه‌ای در اینجا مستمع هستند، و این صرفاً یک علامتی است. آیا آیتیّت ما نسبت به پروردگار از این باب است که فقط یک مثال و شبحی است؟! از این باب که بنا چون بدون بنّا و معمار نمی‌شود پس این عالم هم یک معمار و بنّائی دارد. اگر معنای آیتیّت به این قسم باشد، در این‌صورت دیگر آیتیّت معنا ندارد.

بلکه آیتیّتی که در این عبارت لحاظ شده است و همین‌طور در قرآن: ﴿فَأَيۡنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجۡهُ ٱللَهِ﴾³، آیتیّتی است که معلول نسبت به علّت دارد و تا بین معلول و علّت سنخیّتی نباشد آیتیّت معنا ندارد.

می‌گوید: به هرچه بنگرم رخ دلدار همی بینم؛⁴ معنایش حذف تعیّنی است که به‌واسطۀ حذف آن تعیّن و استقلال و به‌عبارت‌دیگر کنارگذاشتن خصوصیّت آن هویّت خارجی، وجود مبدأ أولیٰ و وجود منبسط، خودش را نشان می‌دهد. مسئله این است.