تنافی اصالة الماهیة با آیتیّت آیات الهی

بسم الله الرّحمن الرّحیم

تطبیق تتمه متن دلیل ششم در اصالة الوجود

و لا توحیدُ فعلِ الله وکَلْمَتُه؛ لانّه علی هذا لم یکن الصّوادر الّا الماهیّات المتخالفة الّتی لکلّ منها جواب عند السّؤال عنه بـ «ما هو»؟ و یقال فی حقّها: «أین المجرّد من المادّی و أین السماء من الأرض و أین الآنسان من الفرس؟» و هکذا. فاین وجه الله الواحد المشار إلیه بقوله تعالی: ﴿فَأَيۡنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجۡهُ ٱللَهِ﴾.¹ و معلوم أنّ وجه الواحد واحد، و انّی کلمة «کن» الواحدة المدلول علیها بقوله تعالی: ﴿وَمَآ أَمۡرُنَآ إِلَّا وٰحِدَةٞ﴾.²

بخلاف ما إذا کان الوجود الذی یدور علیه الوحدة بل هی عینه اصیلًا فإنّه یتوافق فیه المتخالفات و یتشارک فیه المتمایزات و هو الجهة النّورانیّة الّتی انطمس فیها الظلمات و هو کلمته و مشیّته و رحمته و غیرها من الصّفات الفعلیّة؛³

«(اگر وجود اعتباری باشد) توحید فعل و کلمه هم پیش نمی‌آید یعنی اینکه فعلِ خدا و کلمۀ خدا واحد باشد؛ چون بنابراین فرض، افعال پروردگار فقط ماهیّات متخالفه‌ای هستند که در سؤال به «ما هو؟» باید از هریک از آنها جوابی داده شود. و در حقّشان گفته می‌شود که مجرّد چه ارتباطی به مادّی دارد؟ آسمان چه ارتباطی به زمین دارد؟ انسان چه ارتباطی به اسب دارد؟ و هم‌چنین ماهیّات دیگر! پس وجه واحد خداوند که در آیه ﴿فَأَيۡنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجۡهُ ٱللَهِ﴾ به آن اشاره شده است کجا خواهد رفت؟ درحالی‌که معلوم است که وجه واحد باید واحد باشد. و کلمۀ «کن» که واحد است و آیۀ ﴿وَمَآ أَمۡرُنَآ إِلَّا وٰحِدَةٞ﴾ بر آن دلالت می‌کند کجا می‌رود؟

به خلاف زمانی‌که وجود و حقیقتی که وحدت بر آن دوران داشته است بلکه وحدت عین او است اصیل باشد که در این‌صورت تمام متخالفات در آن با هم توافق دارند و تمام متمایزات در آن با هم تشارک دارند. و وجود جهت نورانی است که ظلمات در او محو و زائل می‌گردند و او کلمه و مشیّت و رحمت و غیر اینها از صفات فعلیّۀ پروردگار است.»