عدم تحقّق توحید ذاتی، صفاتی و افعالی بنا بر اصالةالماهیّة

این آش مرکّب از صفات شده است و یک تکّه‌اش هم ذات است؛ مثلاً آب یا گوشتی که در آن می‌ریزند فرض کنید که ذات است و بقیّۀ صفات از قدرت و رأفت و غضب و علم و اراده و حیات و... مخلّفات آش می‌شوند. در این‌صورت ترکیب پیش می‌آید.

عدم اثبات توحید افعالی بنا براصالةالماهیّة

و لا توحیدُ فعلِ الله وکَلْمَتُه؛¹

توحید فعل و کلمه هم پیش نمی‌آید یعنی اینکه فعلِ خدا واحد باشد و کلمۀ خدا واحد باشد.

کلمۀ خدا همان امر است که فعل به‌واسطۀ آن امر انجام می‌گیرد. و این بهتر است از اینکه ما کلمه را به معنای فعل خارجی معنا بکنیم. پس کلمه امری است که فعل از او ناشی می‌شود. گرچه بین امر و بین آن فعل تباینی نیست ولی آن امر، علّت برای فعل خارجی است. ﴿وَمَآ أَمۡرُنَآ إِلَّا وٰحِدَةٞ كَلَمۡحِۢ بِٱلۡبَصَرِ﴾²، ﴿إِنَّمَآ أَمۡرُهُۥٓ إِذَآ أَرَادَ شَيۡ‍ًٔا أَن يَقُولَ لَهُۥ كُن فَيَكُونُ﴾³

تلمیذ: ارادۀ حقّ، عینِ فعل او است؟

استاد: بله، ولی این مرتبه دارد؛ یعنی همان‌طور که مرتبۀ ذات، أعلیٰ از مرتبۀ اراده است و مرتبۀ اراده هم أعلیٰ از مرتبۀ فعل است. اراده، فعل پروردگار است منتها فعل خارجی نیست بلکه فعلی است که متّصل به ذات و در مرتبۀ مادون ذات است. به‌عبارت‌دیگر می‌توانیم بگوییم که ارادۀ پروردگار، همان صادر اول است که از صادر اول، صادر دوم تشکیل می‌شود و....

تلمیذ: لازمۀ این حرف این است که پروردگار برای خلقِ اراده هم باید اراده کند؟!

استاد: نه، در اینجا اراده، نفس همان ذات است. در اراده که دیگر فعل نیست؛ چون ما بحث اراده و اختیار را در آنجا دیگر اصلاً مطرح نمی‌کنیم. چطور شما در آنجا مطرح می‌کنید؟! خود ارادۀ پروردگار که دیگر نیازی به اراده ندارد!

پاسخ به چند سوال

عینیت صفات و ذات

تلمیذ: ما گفتیم که صفات پروردگار عین ذات او هستند ولی شما الآن صفات را از ذات جدا کردید پس ترکیب لازم می‌آید!