عدم تحقّق توحید ذاتی، صفاتی و افعالی بنا بر اصالةالماهیّة

و السادس قولنا: و دلیل ششم برای اصالةالوجود این قول ما است که (لَو ْلَم یُؤَصَّلْ) الوجود (وَحْدَةٌ مَا حصَلَتْ اگر وجود، اصل نباشد وحدتی پیدا نمی‌شود؛  إذْ غَیْرُهُ زیرا غیر وجود و هو المهیّة لأنَّ أصالتها محلُّ النزاع، (مَثَارَ کَثْرَةٍ أتَتْ).که ماهیّت باشد ـ جایگاه و محلّ پراکندگی و کثرت است. 

چون غیر وجود در اینجا ممکن است که هم عدم باشد و هم ماهیّت لذا ایشان می‌گویند که منظور از غیر وجود، عدم نیست بلکه منظور از آن، ماهیّت است؛ و بعد می‌گویند: «لأنَّ اصالتها محلّ النزاع»، چون محلّ نزاع و بحث ما راجع به اصالت ماهیّت است لذا در اینجا اصلاً عدم مطرح نمی‌شود.

و إذا کان کذلک و حالاکه این‌طور است 

یعنی ابتدای برهان تمام شد که بین موضوع و محمول وحدت پیدا نمی‌شود این مطلب صحیح، خوب، روشن و ماهیّت مثار کثرت است نتیجه این می‌شود که

و (مَا وُحِّدَ الْحُقُّ وَ لاَ کَلمَتُهُ) هیچ گاه حقّ و کلمۀ حقّ و صفات حقّ وحدت پیدا نمی‌کنند مگر به حقیقت وجودی که وحدت با او دائر است. پس این توحید حقّ و توحید کلمه و صفات حقّ به‌واسطۀ وجود است. 

کلمه عبارت از فعل پروردگار است¹. صفات هم آن خصائصی هستند که فعل پروردگار از آن خصائص ناشی می‌شود مثل خود ما.

معنی کلمه در آیه شریفۀ ﴿فَتَلَقَّیٰ ءَادَمُ مِن رَّبِّهِ کَلِمٰتٍ﴾

تلمیذ: کلمه به معنای فعل است؟

استاد: نه، فعل یکی از معانی کلمه است.

تلمیذ: منظور از این کلمه همان کلمه‌ای است که در قرآن مطرح شده است؟

استاد: بله همان است که به معنای فعل است. و از جهت کثرت به آن افعال می‌گویند ولی در واقع یک فعل بیشتر نیست. یعنی از جهت نگاه ما کثرت دارد؛ ﴿ما نَفِدَتۡ كَلِمٰتُ ٱللَهِ﴾² یعنی فعل خدا هیچ‌وقت تمام نمی‌شود و بی‌انتهاء است.

﴿فَتَلَقَّىٰٓ ءَادَمُ مِن رَّبِّهِۦ كَلِمٰتٖ فَتَابَ عَلَيۡهِ إِنَّهُۥ هُوَ ٱلتَّوَّابُ ٱلرَّحِيمُ﴾³؛ در اینجا مقصود، همان افعالی است که باید آنها را انجام بدهد. ﴿تَلَقَّىٰٓ﴾ یعنی تشبُّث به آن افعال پروردگار پیدا کرد، آن افعالی که معنای کُنه وجود هستند و اینها مصدر عالَم خلق هستند و توجّه حضرت آدم علی نبیّنا و آله و علیه السّلام به این افعالُ‌الله بوده است و آنها اولین فعل پروردگار و صادر اول هستند؛ ﴿فَتَلَقَّىٰٓ ءَادَمُ﴾ یعنی تشبّث به آن انوار پیدا کرد و وجود آنها را در خودش احساس کرد. تلقّی یعنی وجود آن کلمات را به‌واسطۀ تمسّک به آنها در خودش احساس کرد، ﴿فَتَابَ عَلَيۡهِ﴾؛ پس خدا توبۀ او را پذیرفت.