عدم تحقّق توحید ذاتی، صفاتی و افعالی بنا بر اصالةالماهیّة

لذا من دیدم که بهتر است ابتدا یک بحث کلّی کنیم و ببینیم که کلّیات قضیّه از چه قرار است و بعد إن‌شاءالله یا مطالعه می‌کنید و یا اگر فرصت شد با همدیگر بحث کنید. اگر ما هم بودیم می‌نشینیم و با هم این‌قدر بحث می‌کنیم تا بالأخره ببینیم کار به کجا می‌رسد!

تلمیذ: آیا امکان دارد که الآن کتاب توحید علمی و عینی را در یک وقت دیگری بحث کنیم؟

استاد: در شرایط فعلی امکان ندارد و اصلاً نمی‌شود که آن را بحث کرد چون در آنجا که یک بحث را پیش نگرفته‌اند؛ مثلاً یک و نیم صفحه است که در آن همه چیز آمده است و از همان اول کتاب هم همین‌طور است و همۀ قضایا در آنجا تلگرافی صحبت شده است. بحث راجع به آن إن‌شاءالله می‌ماند برای بعد و طبعاً راجع به اتّحاد بین ذات و صفات هم باید بعداً صحبت شود.

نتیجۀ سوم: عدم تحقّق توحید کلمه

و دیگر اینکه کلمۀ پروردگار که افعال پروردگار است هم متّحد نمی‌شود؛ به‌خاطر اینکه خدا باید به عدد هر ماهیّتی یک فعل انجام بدهد، پس خدا باید بنشیند و همین‌طور ماهیّت درست کند درحالی‌که «الواحد لایصدُرُ عنه الّا الواحد»¹؛ صدور از واحد غیر از یک وحدت نیست و این نیست مگر همان تنزّل نور وجود بسیطه در قوالب امکانیّه. پس این تنزّل به یک وحدت انجام می‌گیرد و همان یک وحدت در ارتباط تمام آن تعیّنات با نور وجود بسیط ثابت است و ﴿وَمَآ أَمۡرُنَآ إِلَّا وٰحِدَةٞ﴾².

اگر قائل به اصالةالماهیّه باشیم تمام اینها دیگر کنار می‌روند یعنی به تعداد هر ماهیّتی خدا یک «کُن» وجودیّه دارد. پس برای همۀ این ماهیّات با انواع فرضیِ لایتناهایشان یک «کُن» وجودیّه در فعل پروردگار هست. و در این‌صورت دیگر اشکال خیلی عمیق می‌شود. این هم مطلب دیگری که مرحوم حاجی آن را داخل در فلسفه کرده‌اند!

تطبیق متن دلیل ششم برای اصالةالوجود

و لا صفاته (إلّا بِمَا) أی بحقیقة الوجود الّذی (الْوَحْدَةُ دَارَتْ مَعَهُ)؛³