عدم تحقّق توحید ذاتی، صفاتی و افعالی بنا بر اصالةالماهیّة

نتایج استدلال مصنف بر بطلان اصالة الماهیة

مرحوم حاجی بر اساس این دلیلی که در اینجا ذکر کردند یک نتایجی را مترتّب می‌کنند:

نتیجۀ اول: اینکه (ما وُحِّدَ الحَقُّ و لا کَلْمَتُه)؛ همان‌طوری‌که عرض کردیم توحید ذاتی متحقّق نمی‌شود.

البتّه مرحوم حاج میرزا مهدی آشتیانی از این طریق مرحوم حاجی وارد نشده‌اند و بحث را روی این جهت برده‌اند که بالأخره قائلین به اصالةالماهیّه بخواهند یا نخواهند یک وجودی را برای ذات باری اثبات می‌کنند و آن‌وقت بحث را در آنجا می‌برند که حالا آن وجود، مشترک می‌شود و آن اشتراک هم موجب ترکیب می‌شود و ترکیب هم موجب وارد شدن احتیاج در ذات باری می‌شود و احتیاج فقر است و فقر هم با واجبیّت تنافی پیدا می‌کند.¹ ایشان روی این قسمت، بحث را مطرح کرده‌اند.

ولی این مطلبی که من عرض کردم خلاف مطلب مرحوم آشتیانی بود. گرچه ایشان یک تکلیفی را بر قائلین به اصالةالماهیّه بار می‌کنند و می‌گویند که شما بخواهید یا نخواهید وجود را در مبدأ أولیٰ اثبات می‌کنید. لذا خود مرحوم حاجی هم می‌فرمایند که قائلین به اصالةالماهیّه، در ذات واجب قائل به وجود هستند اما در بقیّۀ ممکنات قائل به اصالةالماهیّه هستند. اما در واجب می‌گویند نه در آن واجب، وجود وجوب دارد. مسئلۀ توحید ذاتی که روشن شد.

نتیجۀ دوم: اینکه توحید صفاتی متحقّق نمی‌شود. بنا بر رأی مرحوم حاجی و رأی مرحوم صدرالمتألّهین که همان دعوای معروف بین مرحوم آقا سید احمد کربلایی ـ قدّس‌سرّه ـ و مرحوم آقای کمپانی ـ رضوان الله علیه ـ است² و به ‌طور کلی مرام حکمای متألّهین (که تعبیر به حکماء متألّهین می‌آورند) عینیّت بین ذات و صفات محقق است.

البتّه آنها هیچ‌وقت عینیّت مفهومی را قائل نمی‌شوند بلکه عینیّت خارجی و مصداقی را به عنوان وحدت قائل می‌شوند. به‌عبارت‌دیگر چه بگویید: «ذات» و چه بگویید: «علیم»! چه بگویید: «الله» یا «هُو» و چه بگویید: «قادر»!

«هُو» حکایت از آن مقام غیب الغیوبی و عالم عِماء و آن ذات نفس‌الامریّۀ بدون شائبۀ هیچ صفتی می‌کند. البتّه بنا برمطلب ما، نه مطلب آقایان!