بررسی دلیل ششم مرحوم حاجی بر اصالةالوجود

ضرورت اختلاف موضوع و محمول در قضیّه

از طرفی هم باید در قضیّه بین موضوع و محمول یک اختلافی باشد و الاّ «حمل الشیء علی نفسه بتمامها» امر لغو و عبث است. مثلاً من بگویم: «زیدٌ زیدٌ»، از تکرار یک لفظ که قضیّه تشکیل نمی‌شود. به‌عبارت‌دیگر بین مبتدا و خبر یا بین موضوع و محمول ـ در منطق ـ باید یک اختلافی باشد؛ حالا یا این اختلاف مفهومی یا مصداقی باشد یا اگر اختلاف مفهومی هم نباشد، متکلّم به لحاظی یک اختلافی را در نظر گرفته باشد.

تلمیذ: در اینجا بین موضوع و محمول، اتّحاد خارجی است؟

استاد: قطعاً اتّحاد خارجی است ولی یک اختلافی باید از نظر مفهومی داشته باشند. و بین موضوع و محمول اصلاً اختلاف خارجی وجود ندارد ولی بالأخره باید یک اختلافی باشد تا «حمل الشیء علی نفسه» نباشد و الاّ اگر «حمل الشیء علی نفسه بجمیع الجهات» باشد، دیگر اصلاً قضیّه تشکیل نمی‌شود چون معنای قضیّه این است که ما یک امری را بر یک امر دیگر منطبق کنیم و این انطباق ما یک غرضی داشته باشد. بنابراین وقتی یک موضوعی به‌حال خودش باقی است، ما با تکرار آن موضوع چه چیزی را بر آن منطبق می‌کنیم؟! پس این انطباق ما در اینجا عبث است.

لزوم ممارست بر مطالعۀ کتاب مطوّل و مغنی

من در نظر نداشتم که این قضیّه را بگویم ولی حالاکه این مسئله پیش آمد یک مسئلۀ نحوی را مطرح می‌کنیم و آن اینکه در نحو خوانده‌ایم که یک شرط مبتدا این است که معرفه باشد و آقایان در ابتداء به نکره هم قائل به جواز هستند منتها درصورتی‌که نکرۀ ما مسوِّغ داشته باشد و مسوّغات را هم ذکر کرده‌اند. مغنی باب رابع که یادتان است؟!

نقل می‌کنند که مرحوم آقای بروجردی ـ رحمة الله علیه ـ همیشه دوتا کتاب را ملازم داشتند: یکی مطوّل و یکی مغنی. ایشان همیشه این دوتا کتاب ملازمشان بود و کتاب‌های بسیار مفیدی هستند و انسان باید همیشه ممارست بر این دو کتاب داشته باشد.