نقد و بررسی فعلیّت اجزاء لا یتناهیٰ

این سه چیز باید در خارج متحقّق بشوند تا حرکت انجام بگیرد. دو چیز از آنها به‌دست من است و یکی به‌دست من نیست؛ آن کمّ خارجی به‌دست من نیست اما آن تحرّکی که درخارج انجام می‌گیرد و به‌واسطۀ آن تحرّک، زمان هم در خارج مفهوم پیدا می‌کند و مصداق پیدا می‌کند، به‌دست من است.

در زمان هم بحث است که آیا زمان وجود خارجی دارد یا زمان عبارت از حرکت متحرِّک و شدن‌هایی است که زمان را در خارج به وجود می‌آورند؟ یعنی همان بحثی که دربارۀ مکان است همان بحث هم دربارۀ زمان است.

محال بودن حرکت، لازمۀ فعلیّتِ اجزاء لا یتناهیٰ

به‌هرصورت ـ حالا ما می‌گوییم که زمان در خارج وجود دارد ـ این حرکتی که می‌کنم منطبق بر آن زمان است؛ یک‌وقت حرکت من سریع است پس زمان کمتری را اشغال می‌کند، یک‌وقت حرکت من بطیء است پس زمان بیشتری را اشغال می‌کند، حرکت من سریع است و مسافت هم زیاد است پس در اینجا مسافت بیشتری طی می‌شود، حرکت من سریع است و مسافت کم است پس مسافت کمتری طی می‌شود، حرکت بطیء است و مسافت زیاد است، حرکت بطیء است و مسافت کم است و... اینها فرض‌هایی است که امکان دارد شما در خارج آنها را انجام بدهید.

بنابراین آن متحرِّکی که می‌خواهد به‌واسطۀ حرکت، این مسافت را طی بکند می‌آید این اجزاء فرضی این مسافت را به‌طور مرتّب تبدیل می‌کند و پشت سر می‌گذارد. غیر از این است؟! یعنی وقتی که به این نقطه از مسافت می‌آید، مسافت قبلی کنار می‌رود چون دارد در زمان حرکت می‌کند و زمان هم دو جزء دارد: جزء گذشته و جزء آینده. ما زمان حال نداریم؛ به هرجا که نرسیده‌ایم زمان آینده است، به هرجا که رسیده‌ایم زمان گذشته است.

پس دائماً متحرِّک در گذشته حرکت می‌کند و همین‌طور زمان می‌گذرد. آینده که هنوز نیامده است پس متحرّک به‌طور مرتّب گذشته را دارد اضافه می‌کند و این اضافه کردنِ گذشته، مساوی است با گذراندن کمّی که در خارج دارد انجام می‌گیرد. این دو بر همدیگر منطبق هستند یعنی به هرمقدار که زمان می‌گذرد به همان مقدار از کمّ دارد عبور می‌شود. پس اگر ما این کمّ را اجزاء لا یتناهی خارجی بالفعل بدانیم لازمه‌اش این است که متحرِّک در این عبور از جزء لا یتناهی عبور بکند و هو محال؛ این محال است. لذا در اینجا می‌توانیم بگوییم که پاسخ بوعلی به ابوریحان در قوّت و متانت خودش باقی است.¹ این عرض بنده نسبت به این مسئله بود.