نقد و بررسی فعلیّت اجزاء لا یتناهیٰ

ولی چه فصلی الآن بر این جنس عارض شده است که به‌واسطۀ آن فصل این نطفه قابلیّت پیدا کرده است که تبدیل به انسان بشود؟ آن فصل متقارب با انسانیّت است که می‌تواند این را تبدیل به انسان بکند و آن نطفۀ بقر نمی‌تواند این را تبدیل به انسان بکند. ما به این مقطع‌ها که حرکت‌های توسّطیه هستند یک نوع خاصّی اطلاق می‌کنیم. اما در واقع اگر بخواهیم به دقّت عقلی نگاه بکنیم باید در هر ثانیه‌ای از ثانیه‌ها یک نوع خاصّی بر این جوهر بگذرد.

این بنا بر عقیدۀ مرحوم صدرالمتألّهین است در حرکت جوهریّه و همین‌طور در هر حرکتی؛ چه حرکت کیفی، چه حرکت کمّی، چه حرکت جوهریّه.¹ در تمام اینها ما یک حرکت توسّطیه‌ای را برای متحرّک قائل هستیم که در آن حرکت توسّطیه یک اسم خاصّی را بر آن متحرِّک اطلاق می‌کنیم. این مطلبی بود که ایشان فرموده بودند.

پاسخ به اشکال ابوریحان

مرحوم صدرالمتألّهین معتقد هستند بر اینکه اگر اجزاء خارجی ما بالفعل هم غیرمتناهی باشند باز به مسئله اشکالی وارد نمی‌شود؛ چون مسئلۀ ما اتّصال حرکت بود که متحرِّک با تغییر در آن اتّصال، مبدأ و منتهی را طی می‌کند.²

اما آن چیزی که در جواب ابوریحان به نظر می‌رسد³ این است که درست است که تحرّک و حرکت عبارت از تغییر متحرِّک است ـ چون حرکت معنا ندارد که یک چیزی سوای متحرِّک باشد و غیر از متحرِّک در خارج چیزی نیست بلکه آنچه که در خارج تحقّق پیدا می‌کند فقط همین متحرِّک است ـ منتها ما اسم تغییر در وضع متحرِّک را حرکت می‌گذاریم.

همه تغییر در وضع است؛ این دست الآن اینجا است و بسته می‌شود، بعد از آن به شکل قبل برمی‌گردد و به‌صورت نیمه‌باز می‌شود، بعد برمی‌گردد و باز می‌شود، اسم این می‌شود حرکت. اما در خارج شیئی غیر از متحرِّک نداریم یعنی در عالَم و ظرف خارج، شیئی غیر از متحرِّک نداریم و هرچه هست همان متحرِّک است. و آن تغییری که در وضع پیدا می‌کند همان شدنی است که آقایان به آن، حرکت می‌گویند.