نقد و بررسی فعلیّت اجزاء لا یتناهیٰ

بسم الله الرحمن الرّحیم

تبیین معنای حرکت و سکون در کلام ملاصدرا

در تتمّه بحث دیروز نظریّۀ مرحوم صدرالمتألّهین در باب حرکت روشن شد که حرکت عبارت است از تغییر و عبور در یک زمان محدود که منطبق بر یک مسافت محدود است، یعنی اول و منتهائی دارد.¹

و ما به‌هیچ‌وجه نمی‌توانیم برای حرکت، سکون قائل بشویم:

مطلب اول: این است که سکون نقیض حرکت است بلکه ضدّینِ کالنّقیضین هستند. یعنی حرکت و لاحرکت که عبارت از سکون است دو شیء متقابلِ در حکم نقیضین هستند. بنابراین ذاتاً و مفهوماً سکون با حرکت تنافی دارد.

و اما مطلب دوم این است که سکون عبارت از «آنِ» فاصل بین گذشته و آینده است. و چون این حرکت در زمان واقع می‌شود، پس یا زمان گذشته داریم یا آینده و مستقبل، و اصلاً زمان حال نداریم.

و فرض سکون در حرکت، مساوی با اثبات «آنْ» در زمان است؛ اثبات «آنْ» در زمان موجب می‌شود که وجودِ «آنْ» به صورت بی‌نهایت و بالفعل در خارج وجود داشته باشد و وجود «آنِ» بی‌نهایت در خارج باعث می‌شود که به‌هیچ‌وجه حرکتی انجام نشود بلکه حرکت جای خود را به سکون بدهد. بنابراین انقلاب لازم می‌آید و انقلاب هم محال است. این دو جهت بود بر اینکه «آنْ» و به‌عبارت‌دیگر سکون در حرکت تحقّق ندارد.

کیفیت تبدّل انواع در حرکت جوهریّه

پس حرکت چیست؟ حرکت عبارت از یک تغییر در زمان است که منطبق است بر یک مسافت، یا بر یک کیف در موضوع، یا بر جوهر. به‌هرصورت حرکت حتماً باید در زمان انجام بشود. و بر این اساس در حرکت جوهریّه که جوهر در ذات خودش به سمت جوهر دیگری تمایل پیدا می‌کند و گرایش پیدا می‌کند، آن جوهر دائماً انواعی را به انواع دیگری تبدیل می‌کند. یعنی آن جوهر در ذات خودش مرتّب و دائماً نوع عوض می‌کند ولی ما چون تبدّل نوع را در حرکت جوهریّه احساس نمی‌کنیم لذا اسم یک نوع را بر یک برهه و بر یک قطعۀ از آن حرکت اطلاق می‌کنیم.