بررسی دلیل چهارم و پنجم مصنف بر اصالةالوجود

تفاوت امکان تحقق بی‌نهایت و فعلیّت آن

و همین مسئله راجع به عدد هم هست؛ آیا عدد حدّی دارد؟ خود عدد حدّ ندارد ولی شما هر عددی را که بنویسید باز یک حدّی برای او تعیین می‌کنید. یعنی اگر شما یک عدد یک بگذارید و تا کهکشان هم صفر بچینید ـ از این دیگر بالاتر؟! ـ باز حدّ است، اگر بالاتر از کهکشان هم صفر بچینید باز حدّ است. آن عددی که الآن فعلیّت دارد محدود و منتها است؛ یعنی هرچه را که شما بخواهید به رخ بکشانید، منتها و محدود می‌شود.

ولی در ذات عدد، کشش به بی‌نهایت خوابیده و منطوی است. در ذات مادّه کشش به تقسیم الی ما لا نهایه خوابیده و منطوی است و پیچیده و مخفی است. ولی شما نمی‌توانید این کشش را در بیرون به نمایش بگذارید و نشان بدهید؛ چون به هرجا که برسید باز آنجا حدّ دارد. اما در ذاتش تقسیم به بی‌نهایت خوابیده است؛ چون ذهن می‌گوید که شما می‌توانید این مادّه را به بی‌نهایت تقسیم کنید.

توانستن و فعلیّت داشتنِ این توانستن دوتا است؛ یک وقت من می‌توانم یک عملی را انجام بدهم، و یک‌وقت می‌گویم که این عمل من در خارج فعلیّت دارد، اینها دو مطلب هستند. توانستنِ این کار را کردن با فعلیّت داشتن دوتا است. ممکن است من بتوانم این کار را انجام بدهم اما موانع و صوارفی بیایند و جلوی من را بگیرند. اگر خدا یک میلیون سال هم به من عمر بدهد، باز به اندازه یک میلیون سال این مادّه را تجزیه می‌کنم.

نقد قول به جزء لایتجزّی

البتّه اقوال مختلفی در اینجا هست؛¹ جزء لایتجزّی داریم، جزء لایتجزّیٰ دارای بُعد، جزء لایتجزّیٰ غیر قابل بُعد. و اشکالات مفصّلی هم بر آنها وارد می‌شود.

اگر جزء لایتجزّیٰ غیر قابل بُعد است، چطور از ضمّ غیر بُعد، بُعد تشکیل می‌شود؟ شما اگر هزارتا صفر را کنار هم بگذارید هیچ‌وقت عددی به‌دست نمی‌آید. آن افرادی که قائل هستند به اینکه واحد فرد جسم، جزء لایتجزّی غیر قابل ابعاد هندسی و ریاضی در ابعاد ثلاثه است، چطور شما از ضمّ اجزاء غیر بُعددار در اینجا تشکیل بُعد می‌دهید؟ این نمی‌شود.