بررسی دلیل چهارم و پنجم مصنف بر اصالةالوجود

راه حل اشکال دلیل چهارم مصنف

تلمیذ: بالقوّه بودن را در وجود می‌شود تصوّر کرد چون سیّال است اما در ماهیّات نمی‌شود تصوّر کرد چون تشکیک در اینجا نیست پس باید بالفعل باشند. در این‌صورت اشکال مرحوم حاجی فقط به اصالةالماهیة وارد است و ما نمی‌توانیم ماهیّات متعدّد نامتناهی را در اینجا تصوّر بکنیم.

استاد: این همان مطلبی است که بعد از تتمّه عرض کردم. اشکال به مرحوم حاجی در بحث غیرمتناهی بودن بود. مرحوم حاجی دارد برای وجود یک کثرت غیرمتناهی درست می‌کند، منتها غیرمتناهی بالقوه! عرض ما این است که این بالقوّه که الآن شما دارید برای آن درست می‌کنید بر چه اساسی است؟ آیا وجود خارجی ندارد؟ یعنی شما همین ماهیّت را گرفته‌اید؟

چون مرحوم حاجی یک امر واحد را می‌گیرد و می‌گوید که این امر واحد من‌باب‌مثال در اینکه از جمادی می‌خواهد برگردد و به نبات تبدیل بشود؛ قائلین به اصالةالوجود می‌گویند که یک امر واحد است و کثرت آن، کثرت اعتباری است و این اشکال ندارد. یعنی امر نامتناهی بالفعل را در آن تصوّر می‌کند منتها می‌گوید که این بالقوّه است. بالقوّه بودن یعنی کأنّ اصلاً امر خارجی تحقّق ندارد و هرچه هست همان وجود است. ولی به ماهیّت که می‌رسند، به گردن قائلین به اصالةالماهیة می‌گذارد که آن امر خارجی همان ماهیّت است و آن چیزی که در خارج است بالفعل است.

من عرض کردم که اگر بحث در غیرمتناهی بودن است به هر صورت قائلین به اصالةالماهیة هم به ما این را می‌گویند که بالأخره این وجود از انبساط درآمده است و مقیّد شده است و شما مقیّد شدن آن را نمی‌توانید رد بکنید! و بالأخره الآن مقیّد بالفعل در خارج هست. چه جوابی برای این دارید؟

و این مقیّد بالفعل در خارج غیرمتناهی و محصور بین حاصرین است. حالا اگر چه مقیَّدِ آن قیدِ غیرمتناهی واحد است؛ عیب ندارد که مقیَّد واحد است ولی قیدِ آن، غیرمتناهی می‌شود. دیگر چاره‌ای نداریم به غیر از اینکه ما بگوییم که اصلاً کثرتی در اینجا نیست و فقط یک امر واحد است. پس در غیرمتناهی بودن اشکال وارد است.