بررسی دلیل چهارم و پنجم مصنف بر اصالةالوجود

وجود پروردگار هم همین‌طور است یعنی هر صفت خوبی را که شما می‌خواهید تصوّر بکنید باز او بالاتر است چون ما معلول هستیم و او علّت است و هیچ‌گاه سعۀ وجودی معلول به علّت نخواهد رسید. خدا می‌گوید هرچه دلت می‌خواهد بالا بیا، همین‌طور بالا بیا! می‌گوییم که خدایا خسته شدیم؛ می‌گوید که باز هم بالا بیا. لذا انسان به هر کجا که می‌رسد باز می‌بیند که کلاهش پس معرکه است؛ قبلاً چه بود و بعداً چه خواهد شد.

ابهام در معنای «کثرت» در کلام مصنف

تلمیذ: مرحوم حاجی هم تقسیمات را بالقوّه می‌گویند نه بالفعل؟!

استاد: ایشان می‌گویند:

الحمد لله المتجّلي بنور جماله على الملك والملكوت، المحتجب في عزّ جلاله بشعشعة اللّاهوت عن سكان الجبروت، فضلاً عَنْ قُطّان النّاسوت؛ أنار بشروق وجهه كلّ شيء، فنفذ نوره بحيث أفنى المستنير، و أعار لمشاهده طرفاً منه فبعينه رآه المستعير، و عند كشف سبحات جلاله، لم يبق الإشارة و المشير؛ فمنه المسير و إليه المصير.

بخلاف ما إذا کان للوجود حقیقةً، فإنَّه کخیطٍ ینظِّم شَتاتها و لا ینفصم به مُتفرِّقاتها، فکان هنا أمرٌ واحدٌ، کما فی الممتدَّات القارَّة أو غیرالقارَّة، حیث أنَّ کثرتها بالقوَّة؛¹

درست است که می‌گویند کثرت آن بالقوّه است، ولی عرض ما به مرحوم حاجی این است که این کثرت غیرمتناهی را که شما در اینجا تصور کرده‌اید یک منشأ انتزاع خارجی دارد؛ دربارۀ این منشأ انتزاع چه می‌گویید؟ آیا می‌گویید که منشأ انتزاع بالقوّه است یا بالفعل است؟ اگر منشأ انتزاع بالفعل است پس این اشکال وارد است. و اگر اصلاً کثرتی در خارج نیست و کثرت بالقوه هست، آن‌وقت ما در اصالةالماهیة هم همین را می‌گوییم. قائلین به اصالةالماهیة هم می‌گویند که کثرت در اینجا بالقوّه است.

شما در اینجا مسئله را نمی‌توانید به این نحوه مطرح بکنید که در اصالةالماهیه بگویید که کثرت بالفعل است اما در اصالةالوجود بگویید که کثرت بالقوّه است. بالأخره این چیزی که الآن من در اینجا می‌بینم این است که این وجود در اینجا متعیّن شده است و سپس تعیّن دیگری گرفته است و همین‌طور تعیّنات بعدی را گرفته است؛ پس یا در هر دو مورد بگویید که یک امر واحد است یا در هر دو مورد بگویید که یک امر غیرمتناهی بالقوّه است.