بررسی دلیل چهارم و پنجم مصنف بر اصالةالوجود

مگر اینکه آن حرف را بزنیم و بگوییم که آن چیزی که در خارج هست یک واحد سیّال است و آن واحد سیّال اشکال ندارد که صور غیرمتناهی ذهنی ـ نه خارجی ـ به خودش بگیرد. آن‌وقت شما می‌توانید آن بحث را در آنجا بکنید که در ماهیّت، یک واحد سیّال نمی‌توانیم تصوّر بکنیم به‌خاطر اینکه یک ماهیّت جنساً با ماهیّت دیگر مخالفت دارد؛ به‌عبارت‌دیگر دگردیسی و تغییر در ماهیّت ذاتاً محال است. مثلاً عدد یک بشود دو! عدد یک دو نمی‌شود و اگر بخواهد دو بشود ضمیمه می‌خواهد. سفیدی فی‌حدّ نفسه سیاهی بشود، این نمی‌شود! ماهیّت جماد برگردد و ماهیّت نبات بشود، چنین چیزی محال است. این مطلب را جلسات قبل نگفتم و الآن قصد داشتم بگویم.

بله، بنا بر اینکه ما وجود را یک امر واحد بدانیم، این اشکال به قائلین اصالةالماهیة وارد است. و قائلین به اصالةالماهیة نمی‌توانند بگویند که ما هم مثل شما یک امر واحد می‌دانیم و نظر صدرالمتألّهین را ما هم قبول می‌کنیم؛ چون ذاتاً ماهیّت نمی‌تواند تغییر پیدا بکند.

با تغییر در ذات، خلف لازم می‌آید؛ یعنی یک ماهیّتی درعین‌حال که مثلاً جماد است برگردد و نبات بشود. چون اختلاف ذاتی از ذاتیّات ماهیّات است و یک ماهیّت نمی‌تواند درعین‌حال که یک ماهیّت است برگردد و تبدیل به یک ماهیّت دیگر بشود. حالا فرق نمی‌کند که ماهیّت جماد برگردد و نبات بشود یا جماد برگردد و یک پلّه به نبات شدن نزدیک بشود.

فعلیّت دادن به نامتناهی، منشأ اشتباه مصنف

تلمیذ: در خارج جزء لایتجزّیٰ فعلیّت دارد یعنی ما می‌توانیم آن را در خارج به مالآنهایة تقسیم بکنیم و الآن امور نامتناهی بین محصورین واقع شده‌اند.

استاد: ما می‌توانیم تقسیم بکنیم ولی این تقسیم در خارج فعلیّت ندارد. ما نامتناهی را قبول نمی‌کنیم و نمی‌گوییم که این تقسیم در خارج فعلیّت دارد، بلکه ما می‌گوییم که یک واحد سیّال است که قابلیّت دارد در خارج نامتناهی بشود.

تلمیذ: مرحوم حاجی می‌گویند که در خارج نامتناهی هست؟