بررسی انقسام نامتناهی کم و حرکت در فلسفه اسلامی

تمام آنچه که در عالم هست هم به حرکت جوهریّه و هم به حرکت کیفی خودشان در حال حرکت هستند. ما این را اثبات کردیم که تمام عالم وجود در حال حرکت هستند و لازمۀ حرکت، واحد سیّال کشش‌دار است و عدم امور غیرمتناهی.

متن دلیل سوم مرحوم حاجی بر اصالةالوجود

والثالث قولنا: (کَذٰا) یفي بإثباتِ المطلوب (لُزُومُ السّبَقِ) بالذات (فِی الْعِلیَّةِ) سبق بالذات در علیّت برای اثبات مطلوب [اصالت وجود] وافی است أی في کَون شیءٍ علّةً لِشیءٍ یعنی یک شیء علت برای شیء دیگر باشد. این یک مقدّمه، و مقدّمۀ دیگر (مَعَ عَدَمِ) جواز (الْتَّشْکِیکِ فِی المَهِیَّةِ)؛¹ این است که تشکیک درماهیّت جایز نیست

بیانه أنّه یَجِبُ تقدُّم العلَّة علی المعلول بیان مطلب: تقدّم علت بر معلول واجب است، و لا یجوز التّشکیکُ فی المهیّة و همان‌طور که گفتیم تشکیک در ماهیّت جایز نیست، فإذا کانتا من نوع واحد اگر علت و معلول از یک نوع واحد أو جنس واحد یا جنس واحد باشند ـ کما في علیَّة نارٍ لنارٍ مانند علیّت یک نار برای نار دیگر، أو علیَّة الهیولی و الصورةِ للجسم، یا علیّت هیولی و صورت برای جسم أو العقل الأوّلِ للثّانی یا علیّت عقل اول برای عقل ثانی ـ  و کان الوجودُ اعتباریًّا و وجود نیز اعتباری باشد لزم کونُ المهیّة النوعیَّة الناریَّه لازم است که خود ماهیّت ناریّه ـ خود آن نار بودن نه وجود اوـ مثلًا ـ في أنّها نارٌ متقدّمة، و المهیّة الناریَّه، في أنّها نارٌ، مؤخَّرة مثلاً در اینکه نار است متقدّم باشد و ماهیّت ناریّه در اینکه نار است مؤخّر باشد، و المهیّة الجنسیّة الجوهریّة في أنّها جوهرٌ، متقدّمة و ماهیّت جنسیّه جوهریّه در جوهر بودنش مقدّم باشد بما هي في العلّة، چون در علّت است و هي في أنّها جوهرٌ متأخِّرة، بما هي في المعلول و همان ماهیّت جنسیّه جوهریّه در جوهر بودنش مؤخّر باشد چون در معلول است (پس تقدّم الشیء عن نفسه و تأخّر الشیء عن نفسه لازم می‌آید)؛ فیلزم التّشکیکُ في الذّاتی؛پس تشکیک در ذاتی لازم می‌آید.