بررسی انقسام نامتناهی کم و حرکت در فلسفه اسلامی

تصوّر امور غیرمتناهی در مادّه

تلمیذ: اگر چیزی قبول قسمت می‌کند باید بی‌نهایت قبول قسمت کند پس فرض بی‌نهایت در اینجا اشکال ندارد.

استاد: البتّه آن چیزی که قبول قسمت می‌کند به بی‌نهایت، ماده است نه کمّ. و ما این را قبول داریم ولی تقسیم کمّ به بی‌نهایت را از این نقطه نظر ممتنع می‌دانیم که بی‌نهایت موجب می‌شود که حرکتی در خارج تحقّق پیدا نکند؛ چون‌که حرکت بر اساس انتقال از یک نقطه به نقطۀ دیگر است پس در اینجا باید بی‌نهایت طی بشود تا متحرّک به یک نقطه‌ای برسد که این محال است. حالا شما این را در زمان می‌خواهید فرض بکنید، در حرکت می‌خواهید فرض بکنید، در کم می‌خواهید فرض بکنید، در هرچه می‌خواهید تصوّر بکنید.

اما تصوّر امور غیرمتناهی در مادّه که اشکال ندارد؛ یک شیء را ما تصور می‌کنیم که انتهاء ندارد و این اشکال ندارد. اشکال ما از نقطه‌نظر حرکت بود در مسئلۀ حرکت بود که یک واحد سیّال کشش‌دار است. پس این اشکال چه در کمّ قارّالذات، چه در کمّ غیرقارّالذات، چه در زمان و... پیش می‌آید چون بین وجود امور غیرمتناهی و بین اینکه متحرّک منتهی به متناهی بشود منافات وجود دارد. اما اگر بحث ما حرکت نباشد و بخواهیم یک مادّه را در خارج تقسیم بکنیم؛ ماده را به این جزء تقسیم می‌کنیم، آن جزء را هم تقسیم می‌کنیم، آن جزء دیگر را هم تقسیم می‌کنیم، و همین‌طور تقسیم را ادامه می‌دهیم و این اشکالی ندارد.

تلمیذ: اینکه مادّه را به بی‌نهایت تقسیم می‌کنیم، فرض ذهن است؟!

استاد: بله، فرض ذهن است ولی آیا ذهن امکان تقسیم خارجی را به این ماده می‌دهد یا نمی‌دهد؟

تلمیذ: امکان ذاتی را می‌دهد ولی امکان وقوعی را نمی‌دهد.

استاد: اگر امکان وقوعی را نمی‌دهد پس ممتنع است؟! امکان وقوعی یعنی به‌خاطر اینکه وسیله نیست نمی‌تواند در خارج تقسیم بکند و همین‌که شما می‌گویید که امکان ذاتی هست یعنی اگر وسیله‌اش پیدا بشود تقسیم می‌شود.