بررسی سه نظریّه در مورد حقیقت جسم و مادّه

حرکت جوهری حرکت از جماد به نبات است که خود جوهر حرکت می‌کند و ما در آن اصلاً به کمّ کار نداریم. حرکت در کمّ مثل حرکت یک سیب که از شکوفه بودن به یک سیب کامل می‌رسد؛ در عین اینکه حرکت در کمّ برای او پیدا شده است حرکت در جوهر هم برایش پیدا شده است. در عین اینکه حرکت در جوهر برای او پیدا شده است حرکت در کیف هم برایش پیدا شده است؛ اول گَس بود و بعد شیرین می‌شود، حرکت در مذوقات و طعم‌ها حرکت در کیف است. اول سبز بود و بعد قرمز می‌شود، حرکت در الوان حرکت در کیف است. حرکت در وضع برای او پیدا می‌شود؛ این دگردیسی که در حیوانات به وجود می‌آید که اعضاء آنها تغییر پیدا می‌کنند، حرکت در وضع است. جابجایی دست و چرخش و بالا و پایین رفتن مانند؛ کرم ابریشم و قورباغه را شما نگاه بکنید، تمام [تغییرات] اینها حرکت در وضع است.

در اینجا یک بحث مفصّلی است که حرکت در چه‌چیزی است که بعداً می‌آید. به‌هرصورت حرکت عبارت است از یک امتداد زمانی که در عالم خارج باید منطبق بر جوهر یا عرض بشود. حالا ما به آن چیزی که در خارج هست کار نداریم و صحبت ما در منطبق خارجی نیست، بلکه در امتداد زمانی است که آن امتداد زمانی یک واحد سیّال است، و یا بر جوهر منطبق می‌شود و یا بر عرض(رنگ و امتداد کمی). بنابراین اشکال ابوریحان و جواب بوعلی کنار می‌روند و دیگر مطلب تمام شد. حالا ببینیم که حرف ملاّصدرا تا چه اندازه می‌تواند مساعدت به مطلب داشته باشد.

اللَهمّ صلّ علی محمد و آل محمد