بررسی سه نظریّه در مورد حقیقت جسم و مادّه

حرکت عبارت از تغییر و تبدّل در یک امتداد واحد است و تا وقتی که سکون پیدا نشده است آن امتداد واحد وجود دارد و همین‌که متحرِّک ایستاد، مبدأیی شد بین حاصرین؛ مبدأ و منتهی پیدا می‌شود. دوباره بخواهد از آنجا شروع به حرکت بکند یک مبدأ جدیدی به وجود می‌آید و تا وقتی که نایستاده است نمی‌توان نقطۀ منتهایی برای او تصوّر کرد. چطور شما ایستادن را داخل در حرکت می‌آورید؟! درحالی‌که ایستادن خلاف حرکت است.

پس حرکت یعنی تغییر در یک امتداد واحد که آن امتداد واحد در هرجایی که می‌خواهد انجام بگیرد فرقی نمی‌کند؛ روی کمّ و مکان انجام بگیرد، روی کیف انجام بگیرد یا.... مثلاً حرکت رنگ سیب از سبزی به قرمزی یک امتداد واحد است چون سبزی سیب که می‌خواهد حرکت کند و به قرمزی برسد یک امتدادی را طی می‌کند؛ اول سبزی است، بعد زرد، بعد زرد پررنگ، بعد ارغوانی، بعد هم قرمزی. من از شما سؤال می‌کنم که در کدام موقع و در کدام ایستگاه این حرکت می‌ایستد و متحرِّک از حرکت خودش باز می‌ماند؟ اصلاً ایستگاه ندارد.

و از همین‌جا ملاّصدرا پی می‌برد به اینکه تمام عالم در حال حرکت است. و از همین‌جا می‌گویند که اصلاً ما نوع نداریم [انواع مختلفه] نداریم و این نوع‌هایی که می‌گوییم، مسامحه است. حالا ما هنوز به این مطالب نرسیده‌ایم. پس سکون در حرکت معنا ندارد؛ حرکت یعنی همیشه در حال شدن، در حال عبور، مرتّباً دارد پشت‌سر می‌گذارد.

چگونگی تحقق حرکت در تمامی موجودات

تلمیذ: این بحث در تمام اقسام حرکت پیش می‌آید؟

استاد: در حرکت، زمان منطبق بر یک امتداد مکانی یا امتداد کیفی می‌شود و دیگر فرق نمی‌کند چه آن امتداد زمانی را شما در کیف بدانید مثل حرکت رنگ‌ها به همدیگر، یا امتداد را کمّی بدانید، یا اینکه اصلاً امتداد را امتداد جوهری بدانید در حرکت جوهریّه. بالأخره آن حرکت عبارت است از یک امتداد زمانی که منطبق بر یک شیء شده است؛ حالا یا بر جوهر منطبق است یا بر عرض و آن عرض یا کمّ است و یا کیف.