بررسی دلیل سوم و چهارم اصالت وجود

مرحوم حاجی از باب اشتداد در ماهیّت پیش آمدند و ما هم از همان باب جلو می‌آییم؛ شما می‌گویید که در ماهیّت اشتداد وجود ندارد، ما هم همین را می‌گوییم، ولی در تقرّرش که وجود دارد و کفیٰ بالمطلوب. این هم دلیل سومی که ایشان فرموده‌اند.

دلیل چهارم اصالة‌الوجود: تحقّق امور غیرمتناهیه بین الحاصرین

دلیل چهارمی که می‌فرمایند و ظاهراً این دلیل چهارم را آقایان می‌پذیرند این است که:

اگر یک ماهیّتی بخواهد تبدیل به ماهیّت دیگر بشود یک حرکتی را در خودش انجام می‌دهد، چه ما قائل به حرکت جوهری بنا بر مبنای صدرالمتألّهین باشیم یا نباشیم.

فرض کنید که یک سنگ در کوه یا در معدن می‌خواهد حرکت بکند و از ذغال بودن بگذرد و تبدیل به یک الماس بشود. یا یک سنگ می‌خواهد حرکت بکند و از آن حالت وجه‌الارضی بودن خارج بشود و کم‌کم تبدیل به یک یاقوت بشود، ماهیّت اینها طبعاً متفاوت است. یا خاک و جماد با آمیخته شدن با نبات و تخم کم‌کم می‌خواهد حرکت بکند و تبدیل به گیاه بشود. در حرکتی که این الآن می‌کند لا‌جرم از یک ماهیّت به ماهیّت دیگر مبدّل می‌شود. یک‌وقت ما نگاه می‌کنیم این را خاک می‌بینیم، آب می‌بینیم و یک ماه بعد نهال درخت می‌بینیم. در آن چیزی که اول دیدیم که خاک و آب است؛ آب ماهیّتی دارد، خاک ماهیّتی دارد، هویٰ ماهیّتی دارد، نور خورشید ماهیّتی دارد و اینها مجموعاً دست به‌دست هم می‌دهند و این ماهیّت‌ها در همدیگر قاطی می‌شوند، در هم فرو می‌روند، مخلوط می‌شوند، ممزوج می‌شوند و کم‌کم تبدیل می‌شوند به ماهیّت دیگر. یعنی در خودشان دگردیسی و دگرگونی ایجاد می‌کنند و تبدیل می‌شوند به ماهیّت دیگر. اسم آن ماهیّت را ما نهال می‌گذاریم. این مطلب خیلی واضح و روشن است.

حرکتی که این ماهیّت‌ها می‌کنند برای‌اینکه تبدیل بشوند، یک حرکت صعودی به سمت کمال است و برای گذشتن از این حرکت باید یک فاصلۀ زمانی را طی بکنند و به‌عبارت‌دیگر آناء غیرمتناهیه را باید طی بکنند. البتّه فرق نمی‌کند که آنْ را از اجزاء لایتجزّیٰ زمان بگیریم یا به معنای حال بگیریم، درهرصورت باید این زمان‌های غیرمتناهی را طی بکند تا اینکه تبدیل پیدا بشود.