بیانی بدیع بر ردّ اصالةالماهیّة

من جایی ندیدم که مسئله به این نحو بیان شده باشد؛ با این بیان خیلی راحت اصلاً مثل آب‌خوردن اصالةالماهیة کنار می‌رود. اگر ما یک خُرده دقت بکنیم قضیّه روشن می‌شود.

اگر شما عام را در نظر بگیرید متوجه می‌شوید که عام یک ماهیّت مبهمه‌ای است [که شامل مصادیق متعدّده‌ای است.] آیا ماهیّت مبهمه در خارج وجود دارد یا ندارد؟ وجود ندارد.

من‌باب‌مثال من که می‌گویم: أکرم العالِم؛ عالم را اکرام بکن، عالِم کیست؟ آیا شخصی را که من در نظر گرفتم عالم سید است یا عالم شیخ؟ هر دو است، عالم دو متری است یا یک متر و نیمی؟ هر دو است، عالم ترک است یا عرب یا فارس؟ هر سه آنها است، عالم به علم فلسفه است یا علم فقه؟ هر دو است. به تمام معنا عالم است به فلسفه یا عالم است به نصف فلسفه؟ هر دو است، آیا کاملاً و دقیقاً احاطۀ جدی به تمام این علم پیدا کرده است یا اینکه نه، به‌طور صوری و کتابی تا حدودی خوانده است؟ هر دو است. سؤال من از شما این است که این چه عالِمی است که با تمام اینها می‌سازد؟! شما یک‌هم‌چنین عالمی را در خارج به من نشان بدهید؟! چون می‌گویم که أکرم العالِم، عالم خیالی را که نمی‌شود اکرام کرد.

اشاره‌ای به حالات اهل دنیا و اشعار مولانا 

قضیّه مولانا را بخوانید که خلاصه شخص در خواب چیزهایی را می‌بیند و شلوارش را خیس می‌کند و بعد از خواب بلند می‌شود و می‌بیند که ضعف و سستی مانده و بدبخت چیزی هم نصیبش نشده است و فقط دارد دنبال آن خیال می‌دود.¹ و اینکه تمام مردم در راه کسب دنیا بأیّ نحوٍ کان در تکاپو و در تلاش هستند و برای‌اینکه دو ریال به نفع خودشان اضافه کنند، هر کاری می‌کنند. برای این دو ریال ناچیز! بگذر از این دو ریال! از این لیوان بگذر!