اصالت وجود و نقش آن در حقیقت و مجاز
معیار تشخیص واقعیت و مفاهیم کلی در فلسفه
اصالت وجود محور اصلی این جلسه است و آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی توضیح می‌دهد چرا این بحث، پایه بسیاری از مسائل فلسفی به شمار می‌آید. ایشان ابتدا معنای اصالت وجود را با طرح پرسش «واقعیت چیست و مجاز چیست؟» آغاز می‌کند و با مثال‌هایی از حقیقت و مجاز، شیوه شکل‌گیری مفاهیم کلی در ذهن را توضیح می‌دهد. سپس با بررسی استعاره، اختلاف دیدگاه‌ها درباره حقیقت و مجاز، و نمونه‌هایی از مباحث اصولی مانند دلالت صیغه امر، نشان می‌دهد که ذهن چگونه مفاهیم عام را از مصادیق گوناگون انتزاع می‌کند. در ادامه، همین تحلیل را به مفاهیمی مانند جنس، نوع و حیوان تعمیم می‌دهد تا روشن شود مفهوم وجود نیز به عنوان معنایی کلی بر همه موجودات صدق می‌کند. نتیجه بحث، آماده شدن برای فهم دقیق‌تر مبانی اصالت وجود و نقش بنیادین آن در تحلیل دیگر مسائل فلسفی است.
اصالت وجود و نقش آن در حقیقت و مجاز
توضیحات:
اصالت وجود محور اصلی این جلسه است و آیت‌الله سید محمدمحسن حسینی طهرانی توضیح می‌دهد چرا این بحث، پایه بسیاری از مسائل فلسفی به شمار می‌آید. ایشان ابتدا معنای اصالت وجود را با طرح پرسش «واقعیت چیست و مجاز چیست؟» آغاز می‌کند و با مثال‌هایی از حقیقت و مجاز، شیوه شکل‌گیری مفاهیم کلی در ذهن را توضیح می‌دهد. سپس با بررسی استعاره، اختلاف دیدگاه‌ها درباره حقیقت و مجاز، و نمونه‌هایی از مباحث اصولی مانند دلالت صیغه امر، نشان می‌دهد که ذهن چگونه مفاهیم عام را از مصادیق گوناگون انتزاع می‌کند. در ادامه، همین تحلیل را به مفاهیمی مانند جنس، نوع و حیوان تعمیم می‌دهد تا روشن شود مفهوم وجود نیز به عنوان معنایی کلی بر همه موجودات صدق می‌کند. نتیجه بحث، آماده شدن برای فهم دقیق‌تر مبانی اصالت وجود و نقش بنیادین آن در تحلیل دیگر مسائل فلسفی است.
اصالت وجود و نقش آن در حقیقت و مجاز
2بسم الله الرحمن الرّحیم
إنّ الْوُجُودَ عِنْدَنَا أصِیلٌ *** دَلِیلُ مَنْ خَالَفَنا عَلِیلٌ لِأنّهُ مَنْبَعُ کُلِّ شَرَفٍ *** وَ الْفَرْقُ بَیْنَ نَحْوَیِ الْکَوْنِ یَفِی کَذٰا لُزُومُ السّبَقِ فِی العِلیَّة *** مَعَ عَدَمِ الْتَّشْکِیکِ فِی المَهِیّة1 اصالةالوجود شالودۀ مسائل فلسفی
شاید بگوییم که بحث اصالةالوجود شالودۀ تمام مسائل فلسفی است. و اگر نگوییم تمام مسائل فلسفی؛ باید بگوییم که شالوده معظم مسائل فلسفی بر همین بحث اصالةالوجود است؛ و حتی برگشت مسائلی دیگر که عبارت است از اشتراک معنوی در وجود، تشکیک در وجود، تشخّص در وجود و... تمام اینها به همین مبحث اصالةالوجود است، که بعداً از این مسائل در الهیّات بالمعنی الاخص صحبت می‌کنیم و إن‌شاءالله اگر خدا توفیق داد در مباحث آتیه‌مان از کتاب توحید علمی و عینی2 هم استفاده می‌کنیم.
محطّ بحث در اصالةالوجود چیست؟
در بحث اصالةالوجود صحبت در این است که واقعیّت چیست و مجاز چیست؟ اگر شما این منزل را در نظر بگیرید، بنّایی این را ساخته است که ما به واقع نسبت بِنا را به آن بنّا می‌دهیم. ساختن ساختمان منزل یعنی آجر روی هم گذاشتن و ملات لای آجرها گذاشتن و بعد این پایه‌ها را بالا بردن و دیوار و کف و سقف امثال‌ذلک روی این خانه کشیدن؛ ما می‌گوییم این خانه را چه کسی ساخته است؟ [می‌گویند] بنّا ساخته است، واقعاً؟ بله! چون بنّا یکی‌یکی این آجرها را برداشته و روی هم گذاشته تا اینکه این بِنا آماده شود؛ پس اِسناد ساختمان بر این بنّا اسناد حقیقی می‌شود.
اما من‌باب‌مثال اگر مهندسی آمده و نقشه کشیده باشد، می‌گوییم که این خانه را چه کسی ساخته است؟ می‌گویند که فلان مهندس ساخته است؛ این اسناد می‌شود مجازی. این خانه را چه کسی ساخته است؟ حسن آقا که صاحب‌خانه است ساخته است او پول آن را داده است این اسناد هم می‌شود مجازی؛ چون صاحب‌خانه و کارفرما پول داده لذا ما مجازاً ساختن خانه را به او اسناد می‌دهیم.
- شرح المنظومه؛ ج 2، ص 63.
- کتاب توحید علمی و عینی، حضرت علامه آیةالله حاج سید محمد حسین حسینی طهرانی قدّس سرّه.