بداهت مفهوم وجود

و إمّا أن لا یُترتَّب، فلم یکن حقیقة الوجود الّتی هی عین منشأیة الآثار؛

«وقتی که انسان صورتی را تصور می‌کند یک چیزش می‌شود و یا اینکه بر آن حقیقتِ وجود آثارش مترتّب نمی‌شود؛ پس حقیقت وجودی که عین مَنشئیّت آثار است نمی‌باشد.»

دلیل دوم برای غیر قابل ادراک بودن حقیقت وجود

و ایضًا: کلّ ما یرتسم بکنهه فی الأذهان یجب أن یکون مهیّته محفوظة مع تبدّل وجوده؛

«و دلیل دیگر اینکه هر چیزی که به کنهش ارتسام در اذهان پیدا می‌کند، باید ماهیّتش محفوظ باشد، ولی وجودش فرق کند. آن ماهیّت محفوظ است ولی وجود خارجی تبدیل به وجود ذهنی می‌شود.»

والوجود لامهیّة له، و مهیّته الّتی هو بها هو عینُ حقیقة الوُجود؛

«پس وجود که ماهیّت ندارد و ماهیّت آن وجودی که این وجود به آن ماهیّت است، عین همان حقیقت وجود است؛ بنابراین وجود و ماهیّتش هر دو یکی است. و اصلاً ماهیّتی در واقع ندارد.»

و لا وجود زائد علیها حتّی یَزولَ عنها و تبقی نفسها محفوظة فی الذّهن؛¹

«و وجود زائد بر آن ماهیّت هم نداریم، تا اینکه از آن ماهیّت زائل بشود و خود آن ماهیّت بخواهد در ذهن بماند.»

ما اصلاً وجود زائدی نداریم، هرچه هست خودش است و آن هم ماهیّت ندارد. پس آنچه که در ذهن می‌آید ماهیّات است نه وجود. و وقتی که او در ذهن ارتسام پیدا می‌کند، بحقیقته ارتسام پیدا نکرده است و فقط یک ابهام و اجمالی از او مرتسم شده است.

اللَهمّ صلّ علی محمّد و آل محمّد