شرح خطبه مصنّف (1)

8

بازگشت تمامی حسن‌ها به ذات باری
«یا وَاهِبَ العَقْلِ لَکَ الْمَحَامِدُ»؛ «تمام محمده‌ها و ستایش‌ها اختصاص به تو دارد.» به خاطر اینکه هر شیئی که در نزد انسان حَسَن جلوه می‌کند، این ستایش به موجب آن حُسنی است که در آن شیء برای انسان جلوه می‌کند. و همیشه در قبح، ستایش معنا ندارد؛ یعنی اینکه انسان یک چیز قبیحی را ببیند و بعد شروع کند به ستایش کردن. حُسن است که علت برای ستایش و علت برای حمد است.
و إن‌شاءالله بعداً این مطلب روشن می‌شود که تمام حسن‌هایی که موجب ستایش و حمد است بالعرض در ذات ممکن تحقّق دارند و بالذّات برگشت تمام این حسن‌ها به مبدأ المبادی و به ذات باری است که حُسن در وجود او ذاتی است.
بنابراین برگشت حمدی که انسان می‌کند ذاتاً به وجود پروردگار است؛ پس برگشت تمام حمدها به او است چون او مبدأ برای خیرات است؛ چه مبدأ برای کمال اول که عبارت از تحقّق آن شیء است، یا مبدأ برای کمال ثانی که عبارت است از عوارض و لواحقی که بر آن شیء بار می‌شود.
هبه یعنی بخشیدن چیزی بدون لحاظ عوض و غرض
مرحوم حاجی در اینجا می‌فرماید: «هبه، برای یک اموری آورده می‌شود در هبه به اصطلاح دادن یک شیء است و افادة یک شیء است نه برای غرض نه برای عوض»
وقتی شما شیئی را به شخصی هبه می‌کنید و می‌بخشید، این هبه را برای عوض یا غرضی در نظر نمی‌گیرید، بلکه این هبه از همان سنخیّت و حیثیّت کریمانۀ واهب سرچشمه می‌گیرد.
البتّه این قضیّه در هبۀ معوّضه هم همینطور هست. در هبۀ معوّضه نگویید که آن شخص وقتی هبه می‌کند، در عوضش چیزی را مطالبه می‌کند و این هبه را در مقابل آن می‌کند. نه، این‌طور نیست! بلکه در هبۀ معوّضه که فقهاء صحبتش را کرده‌اند،¹ وقتی واهب چیزی را هبه می‌کند، آن معوّض در عوض این موهوب نیست، بلکه معوّض در عوضِ جهت و شأنیّت این هبه است که انجام می‌گیرد.
1. . جواهر الکلام، ج 28، ص 159.