شرح خطبه مصنّف (1)

[اولاً]: تنقیح در این امور عامّه می‌تواند مسئله را برای انسان در الهیّات که هدف غائی از فلسفه و شناخت مبدأ و معاد است، روشن بکند.

[ثانیاً]: تنقیح در مباحث وجود و عدم می‌تواند وجود پروردگار و همین‌طور سایر مراتب اسماء و صفات را برای انسان روشن بکند.

علت و معلول

کیفیت علّیت و معلولیّت یکی از مطالب بسیار مهمّی است که پرداختن به آن می‌تواند راه‌گشای برای خیلی از مسائل باشد. من یادم است یکی دو ماه پیش بود که با آقا در حیاط نشسته بودم و راجع به قضیه بحث مرحوم آقا شیخ محمّدحسین اصفهانی ـ رضوان الله علیه ـ و مرحوم آقا سید احمد کربلایی ـ رضوان الله علیه ـ صحبت می‌کردیم، که این بحث در کتاب توحید علمی و عینی مطرح شده است.

خلاصه، مطلب در این‌طرف و آن‌طرف صحبت شد و من در نهایت به ایشان گفتم: من تصوّر نمی‌کنم که شخصی مباحث علّیّت را فهمیده باشد و حق را به آقا شیخ محمّدحسین کمپانی بدهد؛ یعنی واقعاً کسی فقط همین یک مطلب که مبحث علّت و معلول است را در فلسفه فهمیده باشد و حق را به مرحوم آقا شیخ محمّدحسین کمپانی بدهد!

چون مسلک ایشان به عدم وصول انسان به مراتب ذات برمی‌گردد و ایشان در آنجا توحید ذاتی را انکار می‌کنند. و برگشت تمام مسئله مرحوم آقا شیخ محمّدحسین به تشکیک در وجود است و برای هر وجود یک مرتبۀ مستقلّی می‌دانند که آن مرتبۀ مستقل، استقلال در وجود خودش را فی جمیع الأحوال و فی جمیع الأزمنة محفوظ دارد.

و اگر همین یک مسئله علّت و معلول به تنهایی ـ حالا مراتب دیگر و اصول دیگر فلسفه به جای خودش محفوظ ـ برای انسان روشن بشود، مطلب مرحوم آقا سید احمد کربلایی کاملاً و به خودی خود روشن می‌شود و حقّانیّتش مشخص می‌شود.

بنابراین می‌توانیم بگوییم که امور عامّه که اولین بحث فلسفه مرحوم حاجی است، مهم‌ترین بحث فلسفی کتاب را تشکیل می‌دهد؛ اگرچه در ابتدا ذکر شده است و آن‌طورکه باید و شاید به آن توجّه نشده است، اما زیربنا و پایه بسیاری از بناهای فلسفی است که إن‌شاءالله بعداً در ضمن مطالب بیان می‌شود.