شرح خطبه مصنّف (1)

سایر مباحث

بحث دیگر بحث جواهر و اعراض است و همین‌طور بحث نبوّات و منامات و مبدأ و معاد. و به‌طور کلّی ایشان در هفت مقصد صحبت می‌کنند. این مطالب به عنوان مقدمه است و بعداً بحث دربارۀ خصوص این مطالب به‌طور مفصّل می‌آید. ایشان راجع به طبیعیّات هم صحبت می‌کنند چون در سابق بسیاری از مباحث طبیعی و همین‌طور فلکی و... را داخل در فلسفه به حساب می‌آوردند؛ اگرچه آنها داخل در فلسفه نیستند، اما به عنوان یک برداشتی از مسائل طبیعی آنها را هم ذکر می‌کردند. و بحث دیگر الهیّات بالمعنی الأخص است و به‌طورکلی در اینجا هفت مقصد مطرح می‌شود.

شرح بیت: یا وَاهِبَ العَقلِ لَکَ المَحامِدُ

فرق ادراک و عمل حکیم با شخص عامی

«ای کسی که تو عقل را به این عالم کثرات بخشیدی و افاضه کردی!»

منظور از عقل در اینجا همان عقلی است که خداوند متعال در وجود هر کسی قرار داده که با او بتواند کلّیات را ادراک بکند.

فرق بین یک شخص حکیم و یک شخص عامی در این است که تمام قیاسات و نتایجی که یک شخص عامی ادراک می‌کند و به آن عمل می‌کند، براساس حدس و پندار است و برهان عقلی برای آنها ندارد.

شما اگر به افراد نگاه بکنید می‌بینید که تمام افراد یا اکثریّت و غالب آنها، اگرچه عمامه به سرشان است و ریش هم دارند، ولی در قیاسات و در نتایج، أخسّ مقدّمتین را رعایت می‌کنند. فرض کنید شخصی حرفی را به شخص دیگری نقل کرده است و آن شخص نسبت به این موضع می‌گیرد؛ اگر بخواهید اصل حرف را نگاه بکنید، می‌بینید که حرف یک بچۀ چهارده پانزده ساله بوده است، معلوم می‌شود که این بندۀ خدا در اوهام و خیالات گرفتار است.

اما یک آدمی که عاقل باشد و حکیم باشد و خلاصه بخواهد مطالب خودش را بر پایه مسائل صحیح بنا بکند، هیچ‌وقت نمی‌آید این‌قدر زود به یک مطلب ترتیب اثر بدهد، اقلاً یک ساعت فکر می‌کند، دو ساعت روی آن تأمل می‌کند.