جلسه ۷۸۹

 تلمیذ: طبق استدلالى كه فرمودید دیگر ماده‌اى نداریم.

 استاد: بله، به همین جاها هم مى‌رسیم، ماده‌اى اصلا نداریم، هر چه هست نر است! (مزاح) مگر خدا اوّل حضرت آدم را خلق نكرد؟ از حضرت آدم، حوا را درست كرد، نه این‌كه از اوّل دو تا درست كند. اصلش برمى‌گردد به یكى دیگر.

 استاد: علاوه بر آن مسئله دیگر كه در میان است این است، كه این شبهه براى بنده پیدا شده، خدا وقتى كه آدم را خلق كرد به ملائكه گفت سجده كنید نه وقتى كه حوا را خلق كرد، در این‌جا حضرت حوا كجاى قضیه است، یعنى جایگاهش كجاست؟ پس ملائكه بر حوا سجده نكردند؟

 تلمیذ: ضلع چپ حضرت آدم است.

 استاد: یعنى حضرت آدم این‌قدر گنده بوده كه حضرت حوا ضلع چپش بود؟ نه، یك قدرى قضیه براى بنده مشكل است! تازه این شبهه مدتى است در ذهن ماست كه در این آیه وَ إِذْ قُلْنا لِلْمَلائِكَةِ اسْجُدُوا لِآدَمَ البقرة، ٣٤ ندارد اسجدو لآدم و حوا، خب در این جهت باید فكر كنیم شاید هم وقتى گفته سجده بكنید حوا داخل در آدم بوده دیگر، در واقع به هر دوى آن‌ها سجده شده.

 تلمیذ: دارد كه ... خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَةٍ وَ خَلَقَ مِنْها زَوْجَها ... النساء، ١ و الأعراف، ١٨٩ و الزمر، ٦

 استاد: بله دیگر، من هم همین را می‌گویم. این مسئله‌ای است كه خلاصه میزان و معیار و ملاك آدم بوده یا حوا بوده یا آدم و حوا بودند خلاصه این جای یك تحقیقی دارد.

 تلمیذ: پس تمام آثارى كه درباره ماده مى‌بینیم باید بگوییم این آثار صورت است؟

 استاد: ببینید ماده به این كیفیت كه مى‌گوییم ماده، خب ماده هست، ولى بحث بر سر برداشت ما از ماده است، كه ماده چیست، نه این‌كه ماده نیست، چون مناقشه كه در تسمیه نیست. شما اسم این را ماده نمى‌گذارید چه مى‌گذارید؟ خب یك چیز دیگر باید بگذارید، خب حالا اسم این را ماده از مد، چون داراى كشش هست، و این هم براساس فهم و محاوره و ارتباط است كه جریان خارج است، ولى صحبت در این است كه در یك دقت فلسفى، این افتراقى كه قائل شده‌اند بین ماده و صورت، این را ما مى‌خواهیم بگوییم كه این افتراق وجود ندارد، نه این‌كه اصلش نیست، خب بالاخره هست، ماده هست، ولى آن جهتى كه افتراق هست، این است كه ما صورت نازله حقیقت مجرده اسمش را ماده مى‌گذاریم، یعنى فهم ما از ماده باید تغییر كند، حالا اسم را برداریم یك چیز دیگر بگذاریم. تسمیه كه ایراد ندارد.