تبیین جایگاه عقل مدبر در نظام هستی

روى این جهت خود این قوا كه در وجود اعضاء منبث و پراكنده هستند، شعور و ادراكِ تدبیر ندارند. بله، ممكن است بگوییم که داراى شعور در إعمال رویه هستند ولى شعور در تدبیر كه این كار را انجام بدهند و آن كار را انجام ندهند و در این ساعت این عمل را انجام بدهند و در ساعت دیگر... نسبت به مسائل مختلفه [این شعور را ندارند] که در اینجا دیگر مسائل، فنون و علومى است كه مختص به خودش است.

یادم هست یک وقت مرحوم آقا ـ رضوان ‌الله‌ تعالی علیه ـ این شعر را که برای سعدى است مى‌خواندند و ایراد مى‌گرفتند.

می‌گوید که آن فرشته فقط به‌دنبال این است كه این عمل را انجام بدهد و كاری به این ندارد كه چراغ پیرزن ازبین مى‌رود و فقط وظیفه‌اش این است كه ﴿فَٱلۡمُدَبِّرَٰتِ أَمۡرٗا﴾² بیاید و مشیّتى را كه تعلّق گرفته است انفاذ و تنفیذ ‌كند.

ایشان مى‌فرمودند: نه! آن چراغ پیرزن هم اگر تقدیر باشد، می‌میرد و خاموش مى‌شود و اگر تقدیر نباشد هزار طوفان هم نمى‌تواند آن چراغ را خاموش كند! خب موارد بسیار عدیده‌اى دیده شده است و مسئله ثابت است كه در عین وقوع یك حادثه، انسان مشاهده مى‌كند چطور بعضى از افراد از آن حادثه جان سالم به درمى‌برند! خب این یک مسئله است البته ما به‌نحوى هم مى‌توانیم توجیه كنیم.

‌تغییر مسائل بداء و قضا و قدر به‌واسطۀ دعا

البته به این بیت اشكال وارد است که به شكر و یا به شكایت قضا تغیّر و تبدّل پیدا مى‌كند. ﴿مَا نَنسَخۡ مِنۡ ءَايَةٍ أَوۡ نُنسِهَا نَأۡتِ بِخَيۡرٖ مِّنۡهَآ أَوۡ مِثۡلِهَآ﴾³ هم‌چنین در مسائل بداء و مسائل دیگر؛ تبدل حال و تبدل قضاء و قدر و امثال‌ذلك، اینها امورى هستند كه به‌واسطۀ دعا تغییر پیدا مى‌‌كنند و خود دعا هم در مسیر قضاء و قدر است. جناب سعدى تصورشان بر این است كه یک لوحِ محفوظى هست و تقدیر بر آن لوح محفوظ، فلان مسئله را رقم زده و تمام شد و دیگر كارى به سایر مسائل نداریم ولى باید به ایشان گفت كه در همان لوح تقدیر كه لوح محفوظ است و همۀ تقدیرات و حوادث عالم كون در آنجا نشئت گرفته و علم عنایى در آنجا تحقق پیدا كرده است، خود دعا و ناله و ابتهال هم در مسیر تثبیتِ مشیت رقم خورده است؛ یعنى قضاى الهى تا اینجا قرار است بیاید و به اینجا كه رسید فلان دعا، فلان ندامت، فلان توبه و فلان ابتهال [تغییرش مى‌دهد] مثل داستان حضرت یونس كه داستان خیلى عجیبى است! واقعاً در این قرآن، ما توحید را بتمام معنى الکلمة مشاهده مى‌كنیم كه چگونه از ذات پروردگار آثار و صفاتش دارد در عالم نشر پیدا مى‌كند و همۀ این مسائل براى علم ما و براى تبدل جهل ماست.