اثبات عقل مجرد و تدبیر عالم ماده

تلمیذ: با این ساکن تنوین تشخّص حقیقی به نفوس ناطقه برمی‌گردد، یعنی در واقع همه در تحت یک تشخّص هستند؛ به‌اصطلاح تشخّص عینی.

استاد: هركدام از موجودات تشخّص خاص خودشان را دارند. نبات یك تشخّص دارد كه خود نبات منقسم به انواع مختلف مى‌شود. حیوان یك تشخّص دارد كه او را از نبات جدا مى‌كند اما خود آن حیوان باز هم به انواع مختلفه تقسیم مى‌شود و همین‌طور انسان و هركدام از اینها تشخّص خودشان را دارند.

تشخّص به معناى بروز و ظهور یك طبیعت نوعیۀ خارجیه

تلمیذ: انسان در تعداد نفوس تشخّص دارد؟

استاد: نبات هم تشخّص دارد، الآن این درختى كه اینجاست هم تشخّص دارد، الآن اسم این چیست كه دارد صدا و عكس و قیافۀ ما را نشان مى‌دهد و فیلم‌برداری مى‌كند، این الآن یك تشخّص براى خودش دارد، كارى كه دارد مى‌كند، عكسى كه دارد برمى‌دارد و صدایى كه دارد ضبط مى‌كند. این الآن تشخّص خاص را دارد. هرکدام و هر چیزى که در اینجا هست تشخّص دارد.

تشخّص به معناى بروز و ظهور یك طبیعت نوعیۀ خارجیه است. طبیعت نوعیه تا به بروز نیاید در مرحلۀ ابهام هست، مشت پر كن نیست و كسى چیزى مشاهده نمى‌كند اما همین‌كه شما دیدید این تشخّص شد، همین‌كه با او مواجه شدید تشخّص مى‌شود حالا فرقى نمى‌كند چه مجرد باشد چه مادى باشد، از این نظر تفاوت نمى‌كند. همین‌كه یك حقیقت نوعیه و یك حقیقت طبعیه در خارج چه در عالم مجردات و چه در عالم ماده و چه در عالم ما بینهما ـ از نقطه‌نظر اشتداد و ضعفِ در تجرد ـ كه مثال و برزخ هست، همین‌كه ظهور پیدا كرد ما اسم این را تعیّن و تشخّص مى‌گذاریم. بنابراین خدا هم تشخّص دارد چون خدا هم فردى خارجى است نه فقط اعتبارى و ذهنى منتها تشخّص او، تشخّص بسیط‌الحقیقه و لا نهایة است و تعیّن او یك تعیّن لا نهایة و صرف الوجود و بسیط‌الحقیقه است كه همۀ تشخّص‌ها و تعیّن‌ها را دربرمى‌گیرد. آن‌هم همین‌طور مى‌شود اسمش را تشخّص گذاشت و اشكال هم ندارد.