تبیین جایگاه رب‌النوع در تکون موجودات

حالت غبطه در روز قیامت

تلمیذ: اگر كسى علم صحیحى را ادراك كرد ولی بعداً دچار تحریف در آن حقیقت شد، آیا روز قیامت علم صحیح را در خودش حضوراً می‌بیند یا آن تحریف شده را می‌بیند؟

استاد: هردو را مى‌بیند، هم علم صحیح را مى‌بیند و هم تحریفش را مى‌بیند و هم عقوبت‌هایى كه برایش مترتب مى‌شود همه را مى‌بیند. به‌خاطر همین است كه ﴿ذَٰلِكَ يَوۡمُ ٱلتَّغَابُنِ﴾¹ روز غبن همین است، صحیح را مى‌بیند كه در كجا بوده، در چه موقعیتى بوده، خدا به او چه موقعیتى داد ولى شكر نگذاشت و شكرش را به‌جا نیاورد! اگر این را نبیند غبطه نمى‌خورد! اینكه غبطه مى‌خورد، اینكه در سرش مى‌زند، اینكه می‌گوید: ﴿رَبِّ ٱرۡجِعُونِ * لَعَلِّيٓ أَعۡمَلُ صَٰلِحٗا فِيمَا تَرَكۡتُ﴾² براى چه دارد مى‌گوید: ﴿رَبِّ ٱرۡجِعُونِ﴾؟! چون دارد مى‌بیند ازدستش رفت و دارد مى‌بیند دیگر قابل بازگشت نیست و دارد مى‌بیند از چه نعمت‌هایى محروم شد! اگر آن حال را نبیند غبن هم برایش پیدا نمى‌شود و غبطه هم برایش پیدا نمى‌شود. هیچ! فقط در یک حال ثابت است. تمام حالاتى كه برایش پیدا شده همه را مى‌بیند و آن حالى كه الآن واجد است آن حال مهم است، همه را در خودش مى‌بیند که چه فرصت‌هایى را در این مدت ازدست داد، چه مسائلى را ازدست داد، چه ساعت‌هایى را و چه گزینش‌هایى را! خلاصه همۀ اینها را مى‌بیند و خوش به حال آن كسى كه از این حركت‌ها و از این فرصت‌ها بهره گرفته و استفاده كرده و وجودِ استعدادِ خودش را تبدیل به فعلیت كرده است. از آن قوه درآورده و به فعلیت رسانده است. اینها فقط بردند والاّ بقیه نه، بقیه همان وجود خودشان را در حال قوه كه به آن فعلیت خاصِ همان موقع رسیده [نگه داشتند] و دیگر فعلیت هم قابل تغییر نیست.

«و إنّ الیَومَ عَملٌ و لا حِسابَ و غداً حسابٌ و لا عملَ»³ یعنى موقع مردن مهر فعلیت زده شد و تمام شد! دیگر در هرجا هستى؛ اگر كافرى مهر زده شد و اگر مؤمنى مهر زده شد و برحسب مراتب ایمانت مهر زده شد. دیگر فعلیت در همان‌جا متوقف مى‌شود.