حقیقت وجود و کیفیت ارتباط علت با معلول

پس در این قضیه اگر ذات را علت براى تحقق معلول مى‌دانید باید همین را در خود ذات با وجود بالصرافه بودنش معتقد باشید! یعنى در عین اینكه ذات، حقیقت بالصرافه و حقیقت بسیط كل الأشیاء است در همان حال عین ثابت باید در مرتبۀ فناء محفوظ باشد یعنى هم عین ثابت است و هم فانی ا‌ست؛ فانی در آن ذات است.

باید این دو جهت و این دو لحاظ باشد یعنى در عین تعلق اراده به ایجاد که به عین ثابت برمى‌گردد ـ اصلاً كارى به مُثل افلاطونى نداریم و فعلاً به خود نفس تحقق خارجى اشیاء كار داریم! ـ وقتى كه اراده به عین ثابت تعلق مى‌گیرد من‌باب‌مثال به زید، عمرو، درخت، آسمان، زمین و یک چیزی تعلق می‌گیرد، ـ حالا ما انسان را مى‌گوییم ـ آن انسان قبل از وجود نفسی‌ و جسم و عالم مثالش روح تعلق می‌گیرد،‌ آیا آن شكلی که به او مى‌دهد او را از جنبۀ انبساط درمى‌آورد یا در همان مرحلۀ انبساط هست؟! اگر در مرحلۀ انبساط هست پس چیزى تغییر پیدا نكرده است. همان «کانَ اللَه» بود و «وَ لَم یکُن مَعَهُ شیء»¹ هم بود! همان وجود لایتناهی و وجود اطلاقى بود، الآن هم هست! پس زید كجاست؟! عمرو كجاست؟! این زید و عمرو از كجا درست شد؟! بحث در این است كه ذات باری ذات لایتناهی و وجود بالصرافه و وجود اطلاقى است، همۀ اینها سلّمنا و قَبِلنا! حالا این ذات بارى مى‌خواهد تحقق به عین ثابت پیدا كند، چه عملى را انجام مى‌دهد كه شما نام آن را عین ثابت و زید مى‌گذارید؟! باید این را بفهمیم!

تمام دعواى بین مرحوم علامه طباطبائى و مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیهما ـ به این قضیه بر‌می‌گشت. مرحوم علامه مى‌گفتند: وقتى عین ثابت شد دیگر از ذات درمی‌آید ولی مرحوم آقا مى‌گفتند: عین ثابت هست و درعین‌حال عین ذات هست. اگر خیلی روی این مسئله فكر كنیم به این نقطه كه بنده بارها خدمت رفقا عرض كردم برمى‌گردد كه وجود از ماهیت جدا نیست. وقتى ماهیت را یك امر عدمى بدانیم، این‌همه بلاها بر سر ما مى‌آید و باید تحمل کنیم ولى وقتى كه ماهیت را نفس الوجود بدانیم، خود وجود تغییر پیدا كرده پس چیزی نشده و اشكالی پیش نیامده است.