حقیقت وجود و کیفیت ارتباط علت با معلول

معنای روح در آیۀ ﴿وَيَسئلُونَكَ عَنِ ٱلرُّوحِ قُلِ ٱلرُّوحُ مِن أَمرِ رَبِّي﴾

در آنجا همان روح وجود دارد که آیۀ شریفه مى‌فرماید: ﴿وَيَسۡ‍َٔلُونَكَ عَنِ ٱلرُّوحِ قُلِ ٱلرُّوحُ مِنۡ أَمۡرِ رَبِّي﴾.¹ این همان «و روحٌ و لا جسمٌ» است كه این حقیقت انسان از یك حقیقت لا تعیّن تنازل‌ و نزول پیدا كرده است و این دارد آن را مى‌گوید. حضرت می‌فرماید: من چه به شما بگویم؟! آخر برای شما عرب‌هایى كه غیر از شتر و گندم و خرما چیز دیگری ندیده‌اید و هنوز در جسمیت خودتان شك دارید روح را شرح بدهم؟! غیر از خرما، درخت نخل، شتر، اسب و بیابان چیزی ندیده‌اید، من از روح به شما چه بگویم؟! برای شما چه بگویم؟! حقیقت شما یك حقیقت اطلاقى است كه بالاتر از آن نیست!

وجه تسمیۀ کتاب روح مجرد

یك بار جایى بودم و كتاب روح مجرد مرحوم آقا ـ رضوان الله تعالی علیه ـ هم در آنجا بود. بعد یك شخص ادیبى هم که استاد ادبیات عرب بود ـ فوت كرده است خدا او را رحمت كند. با همین رفقا و دوستان آشنایى داشت و گاه‌گاهى هم او را مى‌دیدیم ـ و در دانشگاه درس مى‌داد و خلاصه در ادبیات عرب وارد بود یك اشكالى كرد و گفت: ایشان اسم كتاب را روح مجرد گذاشته‌اند و باید روح مجرده می‌گذاشتند زیرا روح مؤنث است! مگر در قرآن نداریم: ﴿وَنَفۡسٖ وَمَا سَوَّىٰهَا * فَأَلۡهَمَهَا فُجُورَهَا وَتَقۡوَىٰهَا﴾؟² من گفتم: بله! وقتی روح تعلق به نفس بگیرد، مجازاً از باب اینكه نفس به یك امر كثرتى تعلق گرفته و به دنیا توجه دارد، از این نقطه‌نظر مؤنث است و عرب آن را مؤنث مى‌گوید. مثلاً داریم: ﴿يَٰٓأَيَّتُهَا ٱلنَّفۡسُ ٱلۡمُطۡمَئِنَّةُ﴾،³ مطمئن نمی‌گوید! یا مى‌گوید: ﴿ٱرۡجِعِيٓ إِلَىٰ رَبِّكِ رَاضِيَةٗ مَّرۡضِيَّةٗ﴾⁴ هم خودت راضى هستى و هم مورد رضاى ما قرار گرفتى! در اینجا هم مؤنث آمده است. چرا مؤنث است؟! به‌خاطر اینکه جنبۀ تعلق به دنیاست كه جنبۀ ضعیف‌ترى از عوالم ربوبى است لذا در اینجا جنبۀ تأنیث براى او اختیار شده است. عرب بیخود یک كارى را انجام نمى‌دهد! در آن عبارتى كه در قرآن آمده است حتماً این لحاظ شده است والاّ اینکه خود عرب شاعر به این قضیه بوده یا نبوده است، خود جاى حرف دارد و شاید آن واضع هم در این قضیه مُلهم بوده است! علىٰ‌كل‌ّحال اینها آیات قرآن است.