حقیقت وجود و کیفیت ارتباط علت با معلول

«إنَّ اللهَ تَبارَکَ و تَعالَى خِلوٌ مِن خَلقِهِ و خَلقُهُ خِلوٌ مِنهُ»¹ و امثال‌ذلك كه به‌عنوان دلیل براى مدعاى خودشان مطرح مى‌كنند. در اینجا یك نوع تمثیل ناموجه تحقق دارد و چون نتوانسته‌اند حقیقت ذات بارى را دریابند و نمى‌خواهند ذهن و فكر را به آن مرتبه بكشانند و نیز از آن‌طرف نمی‌توانند مسئلۀ علیت را انكار كنند، در ارتباط بین خالق و مخلوق و بین موجد و موجود قائل به انفصال معلول از علت شده‌اند! چون اگر مسئلۀ اتصال معلول به علت پیش بیاید دراین‌صورت مطلب فرق مى‌كند و هدم همۀ ابنیه و آن مبناهایى است كه طبعاً به آنها ملتزم هستند. ولى وقتى ما قاعدۀ علیت را درنظر بگیریم احساس مى‌كنیم كه این قاعده استثنابردار نیست. اگر در هر قاعده‌اى كه بنا نهادید یك جا مورد استثناء پیدا شد، دلیل بر عدم اتقان آن قاعده خواهد بود! این در واقع یك استقراء ناقص تلقى مى‌شود.

تعریف مخلوق

روى این جهت اگر ما بخواهیم قاعدۀ علیت را نسبت به مخلوق و خالق ادراك كنیم، چاره‌اى جز اینكه حقیقت مخلوق را همان حقیقت نازلۀ ذات‌ بارى بدانیم و اسم حقیقت متنزلۀ ذات بارى و تشؤّن ذات بارى به شئون محدوده و مقیدۀ به كیف و كم و امثال‌ذلك، مخلوق است.

اشکال بر قائلین به معدوم بودن ماهیات

اگر درنظر رفقا باشد در بحث وجود خارجى ماهیت، در باب اصالت وجود و اصالت ماهیت که نحوۀ تصویر ماهیت را عرض می‌كردیم گفتیم كه ماهیت چیزى جز حیثیت معلولیه براى علت كه نفس الوجود است نیست! یعنى این‌طور نیست كه بعضى‌ها مى‌گویند: الماهیاتُ أعدامٌ؛ ماهیت عدم است! اگر ماهیت عدم است پس امرى هم بر او مترتب نمى‌شود! شما چه بگویید: عدم زید و چه بگویید: عدم عمرو، هردو عدم است و یكى است و هیچ فرقى نمى‌كند! آنچه كه فرق دارد وجود زید و عمرو است ولى بر عدم زید همان حكمى مترتب است كه بر عدم عمرو و عدم مطلق مترتب می‌باشد و لذا در عدم مطلق و عدم نسبى دیگر تفاوتى نیست. حتی گاهى اوقات مى‌گفتیم كه خدا هم نمى‌تواند از یك امر عدمى خبر بدهد یعنی خدا با این‌همه علم و اطلاعى كه دارد ـ علمش کمی از ما بیشتر است یا نه؟! ما مى‌گوییم ما بیشتریم!! ما مى‌گوییم كه از خدا هم جلوتر افتادیم! ـ و عالم به ما کان و ما‌ یکون و ما هو کائن است، نسبت به امر عدمى جاهل است! جهل معنا ندارد. چرا؟ چون در امر عدمی اصلاً امرى نیست كه بخواهد به آن ذهن و اشراف و سلطۀ حضور تعلق بگیرد! عدم عدم است و این مطلبى كه در عبارت بعضى از آقایان آمده است كه ماهیات اَعدام هستند، این مسئله محل تأمل است و باید یك‌قدرى بیشتر نسبت به آن دقت كرد.