جلسه ۷۷۳

 و إذْ أخَذ، ما این كار را كردیم، اگر می‌گفت ما این كار را كردیم و نسبت به آیندگان می‌كنیم، خب یك مطلبی است. ولی در آیه دارد «و إذ أخذ ربك»، و إذ قال»، «و إذ يرفع ابراهيم القواعد من البيت»¹، همه دلالت بر زمان گذشته می‌كند.

 اگر هم شما بخواهید از ماضی یك امر استمراری درست كنید! خب این یك امر جدیدی است كه ما نخوانده‌ایم، در بلاغت و در ادبیات ماضی دلالت بر یك امر استمراری نمی‌كند. ماضی دلالت بر ماضویت دارد، استقبال هم همین‌طور، إذ و این‌ها هركدام جایگاه خودشان را دارند.

 این مربوط به اشكالی كه بنا بر این تفسیر در این‌جا وارد می‌شود.

 امّا اگر سیاق خود آیه را ما در نظر بگیریم كه آیه می‌فرماید كه خداوند بشر را خلق كرده، و از آن‌ها اقرار به ربوبیت گرفته، ذهن ما می‌رود بر این‌كه این خلق باید غیر از این خلق مادی باشد. كه این خلق مادی به تبع آن خلق و در مرحله متنازله آن خلق قرار دارد، اشكال ندارد كه آن خلق غیرمادی انجام شده، و حالا این خلق مادی تدریجی‌الحصول بوده و این كم‌كم، كم‌كم متدرّجاً در پی آن خلق اوّلیه، دارد انجام می گیرد. و این اشكال ندارد. بر آن اساسی كه در آن‌جا این خلق شده و آن ودیعه اقرار به ربوبیت انجام شده، افرادی كه در این دنیا می‌آیند هم اقرار به ربوبیت می‌كنند و چه بخواهند و چه نخواهند، چه سرشان به سنگ بخورد یا نخورد، بالاخره اقرار به ربوبیت را در این‌جا دارند. توجه كردید؟

 خب این قبلیتی كه الآن در این‌جا هست صحبت در این است كه چه قبلیتی بوده؟ این چه عالمی بوده كه در آن عالم همه آن‌ها مجتمعاً اقرار به ربوبیت كرده‌اند؟

 حالا در این‌جا خیلی حرف‌های مختلف زده شده، خود رفقا می‌روند و تفاسیر و همینطور مطالبی كه امروزی‌ها نسبت به این قضیه گفته‌اند و تأویلات و توجیهاتی را كه كرده‌اند را می‌بینند.